top of page

ÖMER FARUK ELBEK 

Bir Hayatta Kalma Refleksi Olarak "Kurnazlık"

Yazarın fotoğrafı: Ömer Faruk Elbek
Ömer Faruk Elbek
11 Eki
9 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 15 Eki

“İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar ama bunu özgür iradeleriyle, kendi seçtikleri koşullar altında değil, doğrudan karşılaştıkları, verili ve geçmişten devralınan koşullar altında yaparlar.” Karl Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i (Çev. Tanıl Bora)


Derin siyasi ayrılıklara rağmen akrabalık bağlarının kopmaması, Kürt toplumunun çalışma ve yaşam çevrelerinde tekrar tekrar karşılaşılan bir aile tablosudur. Aynı Kürt sülalesinin bir kolu HÜDA PAR’da, bir başkası DEM Parti’de örgütlüdür; akrabalar arasında AK Parti’nin il yönetiminde görev alan, CHP’nin ilçe örgütünde çalışan, MHP’de siyaset yapan kişiler bulunur. Taziye çadırında yan yana geldiklerinde parti ayrılıkları konuşulan meselenin önüne geçmez ve siyasi tercihler arasındaki uzaklık akrabalığın sürmesine engel olmaz.


Bu tabloya verilen ad çoğu zaman kurnazlıktır. Sözcük, davranışın koşullarını açıklamak yerine Kürtlerin karakteri hakkında hüküm verir ve her iktidarla anlaşabilen, hiçbir yere tam bağlanmayan bir insan tipini tasvir eder. Bu hüküm belki siyasi ilişkilerdeki hareketliliği açıklar ama partilerin ayırdığı akrabaları taziye çadırında bir arada tutan o bağı açıklayamaz. Kurnazlık ya da samimiyetsizlik olarak yaftalanan bu tavrı, aslında güvencenin hukuka değil kişisel bağlara dayandığı bir düzende, ağır yenilgilerle sınanmış bir 'hayatta kalma bilgisi' olarak okumak gerekir. Bunu her partiye bir akraba yerleştirilen gizli ve kurnazca bir plan sanmak yanıltıcıdır. Çünkü akrabaların siyasi inançları arasındaki ayrılıklar tümüyle gerçektir; fakat tarih içinde öğrenilmiş aileyi koruma arayışı, bütün bu siyasi kimliklerden çok daha kalıcıdır.


Koçgiri’den Şeyh Said’e, Ağrı’dan Dersim’e uzanan çatışmalar yenilgiyle, ardından sürgünle, yasakla ve uzun bir sessizlikle sonuçlanmıştır. Bu yenilgiler, Kürtlerin tarihinde ağır bir bedel bırakmakla kalmamış, devlete karşı geliştirilen o kurnazca korunma bilgisini de şekillendirmiştir. Ne var ki yenilgi herkese aynı şeyi öğretmemiştir, çünkü devlete yanaşmak, sıradan bir ailenin sadece sürgün veya ölüm tehlikesini azaltırken, aracı konumundaki güç sahiplerinin (ağaların, beylerin) servetini, arazisini ve nüfuzunu artırmak için kullandığı kârlı bir stratejiye dönüşmüştür.


Bu farkın Kürtlere özgü olmayan çok daha eski bir tarihi vardır. Anadolu ve Balkanlar’da kentlilerle köylüler valilerin, sekban bölüklerinin ve eşkıyalığın taleplerine karşı koruyucu güçler ararken, merkezî devlet de vergi ve asker toplayabilecek yerel güçlere ihtiyaç duyuyordu. Şevket Pamuk’un anlattığı gibi âyan bu iki ihtiyacın kesiştiği yerde yükseldi, yöredeki insanları devlet karşısında temsil ederken devletin taşradaki işlerini de yürüttü ve devlet adına vergi toplama yetkisini başlıca servet biriktirme yollarından birine çevirdi. Koruyucuya sığınan köylü üretimini ve hayatını sürdürebileceği bir güvenli ortam ararken, aracı ise bu ihtiyacı karşılayan konumu sayesinde kaynakların dağıtımında söz sahibi oluyordu. Benzer mülk ve iktidar denklemi, Kürt aşiret ağalarının devletle kurduğu ilişkinin de temelini oluşturmuştu.


Merkezî devletin geniş imtiyazlarla silahlandırdığı Hamidiye alayları, 1894–1896 yılları arasında Ermenilere yönelik katliamların doğrudan bir parçası oldu. Erciş ve Adilcevaz’daki saldırılar yüzünden ecnebiler onları sorumlu tuttuğunda, alay reisleri yalnızca talimat aldıklarını söylüyordu. Hamit Bozarslan’ın aktardığına göre o yıllarda Ermeni arazilerine el koyan bazı Kürt beyleri Meşrutiyet’ten sonra bu toprakların sahiplerine iade edilmesinden tedirgin olmuş ve devlet nezdindeki ayrıcalıklarını kaybetme endişesi onları uzlaşma arayan Kürt aktörlerden de uzaklaştırmıştı.


Hamidiye çevresindeki siyasi ilişkilerde korunan tek unsur hayatta kalma çabası değildi; başkasından alınmış topraklar ve buna bağlı kurulan sınıfsal üstünlük de bu ilişkilerin içindeydi. Dolayısıyla, gasp edilmiş bir ayrıcalığı koruma kaygısı ile yalnızca sürgünden kurtulma telaşını aynı 'kurnazlık' kefesine koymak, aradaki o derin sınıfsal uçurumu görünmez kılar. Üstelik sürgün, bir ağayı çoğu zaman sıradan bir köylüye dönüştürmemiş; evinden koparılan aynı kişi, devletin kestiği cezayı çekerken köylü üzerindeki geleneksel otoritesini sürdürmeye devam etmiştir.


Heyderan aşiretinden Kör Hüseyin Paşa’nın ailesi bu duruma açık bir örnek olarak değerlendirilebilir. Hüseyin Paşa, Heyderanlıların bölgede kurduğu yedi Hamidiye alayından dördünü kurmuştu. Kemal Süphandağ’ın aktardığı 1893 tarihli bir Osmanlı belgesinde Hüseyin Paşa hem aşiret reisi hem Patnos nahiye müdürü ve aynı zamanda alay kaymakamıydı. Yani aşiretin gücü, devletin memuriyeti ve ordunun rütbesi tek bir kişide toplanmıştı. Kitapta yer alan bir Osmanlı belgesi, Hüseyin Paşa’nın maiyetini de alarak Erzurum–Van yolunda yeniden “talan ve tecavüze”, yani yağma ve saldırıya koyulduğunu yazar ve “Gerek Müslim ve gerek Hıristiyan ahali bu halden şikâyetçi” diye ekler. Süphandağ’ın kitabı Hüseyin Paşa’yı eleştiren bir yerden yazılmamıştır, ama bu gerçeği de görmezden gelmemiştir. Kitapta yer alan bir yolculuk anlatısı ise bu tablonun nasıl tersine döndüğünü gösterir: Amcasının oğlu Emin Paşa’nın yağmalamak istediği otuz Ermeni köyünün halkı Hüseyin Paşa’ya sığınır; paşanın gönderdiği atlılar köyleri koruma altına alsa da onlar yetişene dek dört köy çoktan yağmalanmıştır.


Otuz yılı aşkın bir süre sonra, 1926 kışında bölgenin nüfuzlu ailelerini batıya süren uygulamanın en önemli hedeflerinden biri bu aile oldu. Oğlu Mehmet Bey o kış Sarısu nahiye müdürüydü, yani devletin taşradaki memurlarından biriydi. Yaşadıklarını 1979’da, 81 yaşındayken iki kasete anlattı ve aradan geçen elli yılda olayların önemli bir kısmını unuttuğunu da söyledi.


Mehmet Bey’in anlatısı, sürgün korkusunun bir aileyi farklı yönlerde nasıl pozisyon almaya mecbur bıraktığını ayrıntısıyla gösterir. Anlatıya göre, ağaların sürgün edileceği konuşulurken nahiyesine misafir olarak gelen Van Valisi ona Edremit nahiyesine geçmesini önermişti; Mehmet Bey arazilerini ve ticaretini gerekçe göstererek reddedince bu kez vali babasıyla görüştü. Aile bir süre valinin niyetini tartıştı, karşı durmanın doğru olup olmayacağına karar veremedi ve sonunda baba oğluna “En doğrusu gitmen olur, daha sonra gelişmelere göre gerekenler yapılır” dedi. Mehmet Bey ailesini ve eşyalarını geride bırakarak Edremit’e gitti; gelişmeleri izleyip ona göre davranmayı düşünüyordu. Babanın düşüncesi, kurnazlık denen hesabın ardındaki o derin arada kalmışlığı ve teyakkuz hâlini yansıtır; çünkü ne tam bir itaat ne de açık bir direniş önerir.


Kısa süre içinde korku aileyi parçaladı ve her bir akraba devlete karşı farklı bir pozisyon almak zorunda kaldı. Yanına sekiz jandarma verildiğinde Mehmet Bey, valinin direnişle karşılaşmamak için aile fertlerini birbirinden ayırıp ayrı ayrı sürgüne göndermek istediğini düşündü. Amca çocuğu Usıbe Evdal Ağa hükümetin ağaları sürgüne göndereceği haberini yollayıp İran’a geçeceğini bildirdi ve ikisi telgraf tellerini kesip jandarmayı atlatarak sınırı aştı. Valinin ikna ettiği Hüseyin Paşa ise büyük oğlu Abdullah Bey’i İran’a gönderip kaçanları geri çağırdı. Usıbe Evdal Ağa valinin yalan söylediğini, sürgün kararının valinin elinde olmadığını söyleyerek dönüşünü bahara bıraktı; Mehmet Bey ise ağabeyiyle birlikte döndü ve Çaldıran’da misafir oldukları amca çocukları köye jandarma getirip onları teslim etti. Mehmet Bey konuğun ne suç işlerse işlesin korunduğu geleneği hatırlattığında aldığı cevap “Hükümete karşı ne yapabiliriz? Hükümetle baş edilir mi?” oldu.


Tek bir kış içinde aynı aile, sınırı geçenlere, valiyle uzlaşanlara, kaçanları geri getirmeye gidenlere ve misafirini jandarmaya teslim edenlere bölünmüştü. Çaldıran’daki akrabanın sorusu, bir yıl önce bastırılan Şeyh Said ayaklanmasının ve Mehmet Bey’in anlattığına göre ondan kaçıp İran’a sığınan, ama orada öldürülen insanların bıraktığı dersi taşıyordu. Bugün beş ayrı partiye dağılmış sülalede akrabalığın siyasi tercihler arasındaki uzaklığa rağmen sürmesi, bu tarihsel deneyimle birlikte bir korunma arayışı olarak okunabilir. Ama 1926’daki bölünme önceden yapılmış bir iş bölümü değildi; aile üyelerini ayrı yönlere ortak bir hesap değil, her birinin kendi korkusu ve bir yıl önceki yenilginin hafızası itmişti.


Ama bu kurnazlık hesabının da bir duvarı vardı. Tutuklanan yetmiş iki ağa Erciş’te Seyit Abdulvahap’ın camisine kapatıldı; aralarında Kürtçe konuşmaları bile yasaklanmıştı. Çoğu, Hüseyin Paşa’nın mütegallibe, kendilerinin ise fakir ve nüfuzsuz olduğunu yazan dilekçeler verdi. Camiye gelen bir yüzbaşı hepsine aynı cevabı verdi, “Hiçbirinizi Hüseyin Paşa için götürmüyorlar. Herkesin sürgün kararı kendi ismiyle gelmiştir.” Suçu en güçlünün üstüne yıkmak bu yüzden kimseyi kurtarmadı; her ağa, başkasının gölgesinde değil, kendi ağalığı yüzünden sürgüne gönderiliyordu. Dilekçelerdeki sözcük ise başka bir şeyi ele veriyordu. Süphandağ’ın deyişiyle “Aşiret içinde herkes ağanın adamı idi”; bu düzenin sahipleri zorbalığın adını biliyor, ama onu ancak sürgün kapıya dayandığında ve yalnızca aralarındaki en güçlüye karşı anıyordu. Kendilerini fakir ve nüfuzsuz diye tanıtan ağaların köylerinde gerçekten fakir ve nüfuzsuz olanların sesi ise bu tanıklıkta hiç duyulmamıştı.


Kurnazlık denen bu hayatta kalma stratejisinin tosladığı duvar aslında tarihi bir tekerrürden ibaretti. 1840’larda Bitlis beylerinden Şerif Bey, ölen kardeşinin elindeki Muş’un kendisine bırakılmasını istediğinde, devlet karşılığında Bedirhan Bey’in kurduğu Kürt ittifakından ayrılmasını ve öteki beyleri de ayrılmaya ikna etmesini şart koştu. Şerif Bey bu şartı yerine getirdi; ama 1847’de Bedirhan Bey teslim olunca sıra ona geldi. İki yıl direndi, 1849’da teslim olmak zorunda kaldı ve ailesiyle İstanbul’a sürüldü. Bozarslan’ın 1925 sonrasındaki baskının tarafsız ve devleti destekleyen aşiretleri de muhalefete ittiğine ilişkin çözümlemesi, kurnazlık hesabının çarptığı o sert duvarı başka bir dönem üzerinden özetler. Siyasi ilişkilerdeki bu mecburi hareketlilik, kurulan sığınağın gücünü değil, dışarıdaki tehlikenin sürekliliğini ve ailenin çaresizliğini anlatır.


Devletin bu toptancı aklı sürgün kararlarını kesinleştirmiş olsa da, uygulamada, yani sürgün yollarında, hayatta kalmanın kuralları hâlâ o eski usullerle, yani mülk ve pazarlık üzerinden işliyordu. Yol boyunca Mehmet Bey’in bireysel kurnazlığı da tam olarak bu dille konuşuyordu. Patnos’ta bir yüzbaşıya iki inek verip ailesini yanına alabildi, askerlere tosun ve arpa bağışladı, aynı yüzbaşının yardımıyla da devletin el koyduğu mallarının aslında Erzurumlu bir kâtip efendiye ait olduğunu bildiren bir belge düzenledi. Kelimenin tam anlamıyla bir kurnazlıktı bu, ama bedeli inekle, tosunla ve arpayla ödeniyordu. Devlete verecek ineği ya da tosunu olmayan bir köylü için bu yol açık değildi, çünkü korunma bilgisi ancak onu kullanabilecek bir mülkle birlikte işe yarıyordu. Sürgün Mehmet Bey’i yerinden etmiş, mallarına el konmuştu; ama elinde kalan inekler, tosunlar ve arpa ona hâlâ bir pazarlık gücü bırakıyordu. Aynı kişi bir yanda devletin toptan cezasına uğrarken öbür yanda bu gücü kullanabiliyordu. Sürgünün eziyeti önceki tahakkümü silmediği gibi, önceki tahakküm de sürgündeki eziyeti haklı kılmaz.


Mehmet Bey ailesini alıp yola çıktığında kafile, Patnos’a varmadan önce karlı bir akşam Kızılkaya’ya ulaştı. Oradaki zabit önce hava muhalefetini gerekçe göstererek aileyi durdurdu. Ancak aile misafir edildikleri evde ısınmaya çalışırken zabit endişeyle içeri girdi ve 'Ben Bitlisliyim, Kürdüm, bundan haberleri olsa beni idam ederler' diyerek Kürt olduğu için yaptığı yardımın öğrenilmesinden korkarak kafilenin hemen yola koyulmasını istedi. Fakat bir çavuş hava şartlarının ağırlığına itiraz edince, kafilenin kalmasına izin verildi. Bu itiraz zabiti rahatlatmıştı; zira artık aileyi soğuktan korumasının nedeni olarak 'Kürt kimliğindeki yakınlığı' değil, rapora güvenle yazabileceği 'zorlu hava koşullarını' gösterebilecekti.


Kızılkaya’daki zabitin sakladığı yakınlığı, Ilıca’daki Kürt yüzbaşı sertlikle örtmeye çalıştı. Mehmet Bey neden bu kadar eziyet ettiklerini sorduğunda yüzbaşı “Ben Kürdüm, eğer sizi çok rahat bir şekilde götürürsem Kürt olmamdan dolayı sizlere müsamahalı davrandığım şeklinde yorumlanır” diye cevap verdi. Yüzbaşının görevi Kürtlüğü üzerinden sorgulanma kaygısını gidermemişti ve devletin içinde bulunmak, davranışının diğer görevlilerle aynı ölçüye göre değerlendirileceğinden emin olmaya yetmiyordu. Aynı gece Mehmet Bey’i bu sertlikten kurtaran şey bir hak değil, bir tanışıklıktı. Onu misafir etmekte ısrar eden ve yüzbaşıya “Burası benim mıntıkam, mesuliyet bana ait” diyen nahiye müdürü, babasının dostu Müşir Zeki Paşa’nın yaverinin oğlu çıktı. Sürgünün ortasında bile korunma devletin kurallarından değil, devletin içindeki kişisel bağlardan geçiyordu ve bugün farklı partilerde duran akrabaların bir aile için taşıyabileceği anlam, bu yolun bir devamı olarak okunabilir.


Mehmet Bey’in sürgünü, 1925’te başlayıp 1938’de Dersim’le kapanan isyan ve bastırma dalgasının halkalarından yalnızca biriydi. Dersim’le birlikte Kürt siyaseti kamusal alandan çekildi. 1938’den 1960’ların başına uzanan sessizlik yıllarında açık siyasi hareket zayıflarken sürgündeki Kürt entelijansiyası kültür, coğrafya ve yaşam anlatılarına yöneldi, yazınsal üretimler siyasi ve askerî alanda sürdürülemeyen iddianın sonraki kuşaklara aktarıldığı yerlerden biri oldu. Kamusal seferberliğin zayıflaması, hafızanın bütünüyle ortadan kalkmasıyla sonuçlanmadı. Bu dönemde Kürt tarihini yazmaya girişen aydınlar, reddettikleri resmî Türk tarihçiliğinin modelini kabul edip uyarladılar ve Kürtleştirdiler; iktidarla ilişkinin izi yalnız mecburi uyum refleksinde değil, itirazın bu dilinde de kalmıştı.


Bu ilişkinin yarattığı maddi getiriler bütünüyle tarihin içinden süzülüp gelir. Çok partili hayata geçişle birlikte, Abbas Vali’nin anlatımıyla bölge Türk partilerinin siyasi ve iktisadi imtiyazlar dağıtarak Kürt oylarını kapmak için yarıştığı bir pazara dönüştü ve siyaset dışına itilen büyük toprak sahipleri (veya geleneksel egemenler), siyasi nüfuz ile ekonomik rantın birleştiği bu yeni düzende sınıfsal pozisyonlarını tahkim etti. Böylece sadece korunmak için kurulan o mecburiyet bağları, hızla kaynaklara erişimi tekelleştiren bir aracılığa evrildi.


Çok partili dönemde kurumsallaşan bu rant ve ayrıcalık pratiği, aslında kökleri 1926 sürgününe kadar uzanan çok daha eski bir sınıf refleksinin devamıydı. Nitekim Usıbe Evdal Ağa İran’a geçerken kış yüzünden götüremediği hayvanlarını çevredeki köylüler üçer beşer alıp bahara kadar sakladı ve baharda tek birini bile kaybetmeden İran’a götürüp sahibine teslim etti. Akrabaları tutuklanınca bir daha dönmeyen ağa ise orada dört beş köye el koydu. Kışın yükünü köylü taşımış, birikimi ağa toplamıştı ve sürgünden kaçış bile bu düzen içinde kârlı bir tahakküme dönüşmüştü. İşte çok partili dönemde siyaset üzerinden kurulan o yeni ağlar da tıpkı bu eski hikâyedeki gibi; içeridekine geçici bir kalkan sağlarken, dışarıdakinin hakkını o tanıdıklık ilişkisine ipotekliyordu.


Devletin gölgesinde sığınak ararken başkasının hakkını ipotekleyen bu düzen, sadece mülkiyeti değil; hiç bitmeyen bir teyakkuz hâli yaratarak insanın politik ruhunu da rehin alır. Korunma ilişkiyi elinde tutanların kararına bağlı kaldıkça kimliğe yönelen şüpheye göre davranma zorunluluğu da sürer ve hesap iki taraflıdır, çünkü devlet aklı bir yakınlığı sadakat sayarken başka bir yakınlığı tehdit olarak görebilir. Mehmet Bey’in anlattığına göre 1926’da vali aileyi direnmesin diye bölmeye çalışırken aile de devletin hangi üyesini nereye götüreceğini kestirmeye uğraşıyordu; yani hem devlet hem de aile, aynı akrabalık haritası üzerinde karşılıklı bir parçalama ve ayakta kalma satrancı oynuyordu.


Taziye çadırında yan yana oturan akrabaların farklı siyasi anlayışlara sahip olması, bu tarihin içinde bambaşka bir anlam taşır. 1926 kışındaki aile ile bugünkü sülaleyi birleştiren şey doğrudan bir soy bağı değil, devletle ilişkinin bir hak olarak değil bir tanışıklık, bir pazarlık ve bir bekleyiş olarak öğrenilmiş olmasıdır. Aileyi korumaya yarayan bu ilişkiler, ağanın devletle toplum arasına ördüğü o patronaj (kayırmacılık) ağını da kuşaktan kuşağa taşıyabilir. Sürgünden korunma arayışını ve başkasının toprağı üzerindeki ayrıcalığı koruma çabasını aynı 'kurnazlık' parantezine almak, devletin zorbalığı ile ağanın zorbalığını birbirine karıştırmak demektir. Bu eşitleme, ağanın sömürüsünü devletin gölgesinde aklarken, her iki gücün altında ezilen köylüyü hikâyenin tamamen dışına bırakır. Oysa yenilginin öğrettiği bu hayatta kalma bilgisi, ayrıcalıklılar için kârlı bir kalkana dönüşürken, en yıkıcı bedeli korunacak hiçbir mülkü olmayan o sıradan insanın sırtına yükler.


İnsanı sürekli teyakkuzda tutan bu korunma mecburiyeti, ancak hakkın kimliğe, adaletin akraba nüfuzuna bağlanmadığı bir düzende ortadan kalkabilir. Belki o zaman aynı çatı altındaki o farklı kimlikler, akrabalığı iktidarın şüphesine karşı bir sigorta poliçesi gibi kullanan stratejik bir kalkan olmaktan çıkar; mecburiyetin tasarladığı bir hayatta kalma hamlesi değil, özgürlüğün sahici birer ifadesi olur.


Kaynaklar:

·         Kemal Süphandağ, Hamidiye Alayları, Ağrı Direnişi ve Zilan Katliamı (Mehmet Bey’in tanıklığı) ·

·         Şevket Pamuk, 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadî Tarihi 1500-1914 ·

·         Sedat Ulugana, Kürt-Ermeni Coğrafyasının Sosyopolitik Dönüşümü (Hamit Bozarslan’ın önsözü) ·         Abbas Vali (der.), Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri (Hamit Bozarslan’ın çalışması) ·

·         Abbas Vali, Kürt Tarihi, Kimliği ve Siyaseti ·

·         James C. Scott, Zayıfların Silahları ·

·         Karl Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i

 
 
 

Yorumlar


bottom of page