top of page

ÖMER FARUK ELBEK 

Bir Jeolog Irkçı Olabilir mi? Kaynayan Yeryüzü ve Safkanlık İllüzyonu

Yazarın fotoğrafı: Ömer Faruk Elbek
Ömer Faruk Elbek
24 Eki
7 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 4 Kas

Dünya, hiç durmayan bir salıncaktan başka bir şey değildir. İçindeki her şey durmadan sallanır, toprak da Kafkas kayaları da Mısır piramitleri de, hem ortak salınımla hem kendi salınımlarıyla. Değişmezliğin kendisi bile daha ağır seyreden bir sallanmadan ibarettir. Michel de Montaigne, Denemeler, III. Kitap, 2. Bölüm


Yaklaşık yirmi bin yıl önce Çanakkale Boğazı'nın yerinde, Marmara havzasını dolduran bir gölün suyunu Ege'ye taşıyan bir akarsu vadisi uzanıyordu. Son buzul çağının o en soğuk evresinde deniz seviyesi bugünkünden yüz yirmi metre kadar aşağıdaydı, Marmara'nın okyanusla bağı kopmuştu ve Ege'nin kıta sahanlıklarının bir bölümü kuru ovalara dönmüştü. Bugün Asya ile Avrupa'yı ayırdığı söylenen su çizgisi, insanın Anadolu'da çoktan dolaştığı o dönemde henüz bir deniz değildi. Buzullar eriyip deniz yükseldikçe Akdeniz suyu önce Marmara'ya, ardından İstanbul Boğazı'ndan Karadeniz'e doldu. Göl suyuna alışkın yumuşakçaların yerini tuzlu su türleri aldı ve dip sularında oksijen tükendikçe koyu, organik çamurlar birikmeye başladı. Karadeniz'in tabanından alınan örnekler bu değişimi bilimsel olarak kanıtlamıştır. Üstten aşağıya katmanları okumanın kuralı oldukça rafinedir. Ters dönmemiş bir istifte alttaki tabaka üsttekinden eskidir, sıranın kaç yıla yayıldığını ise tabakalardaki fosiller ve kayaçlardaki radyoaktif saatler söyler. Bu saatlere göre insanın hanedanlarla ve yüzyıllarla saydığı tarihin karşısında, birkaç metrelik bir kesit kimi yerde yüz binlerce, kimi yerde milyonlarca yılı kapsar. Bu kayıtlarda yeryüzü durağan bir resme benzemez, kıyıları ve denizleri durmadan yer değiştiren büyük bir kazan gibi kaynar. Zamanı katmanlarla ölçmeye alışmış bir jeoloğun ırkçı olup olamayacağı sorusu da bu kaynamanın tam ortasından doğar..


Sorunun yanıtı, ırkçılığın neye yaslandığına bakıldığında belirginleşmeye başlar. Irkçı bakışın safkanlık üzerine kurulu biçimi bir sabitlik yanılgısından beslenir ve sınırların kalıcı, kanın saf, toprağın da ezelden beri belirli bir topluluğa ait olduğu varsayımı üzerinde yükselir. Tarihsel ve demografik kayıtlar bu varsayımı doğrulamaz, tersine insan topluluklarının hiç durmadan yer değiştirdiğini ve birbirine karıştığını gösterir.


Bozkırdan batıya ilerleyen Hunların baskısı 376'da Gotları Tuna'yı geçmeye zorladığında başlayan Kavimler Göçü, iki yüzyıl içinde Avrupa'nın insan haritasını baştan çizdi. Bu göç zincirleme işledi ve yerinden oynayan her topluluk bir başkasını yerinden etti. Bugün Fransa diye anılan topraklarda önce Kelt boyları yaşıyordu. Romalılar Galya'nın büyük bölümünü MÖ 1. yüzyılda Sezar'ın seferleriyle aldı, Ren'i aşan Germen Frankları ise 5. yüzyılın sonundan itibaren bölgeye hâkim olup ülkeye adlarını bıraktı. Fransızca ise bu Germen hükümdarların dilinden değil, Roma'nın Latincesinden doğdu. Fransa'nın en eski kenti sayılan Marsilya bütün bunlardan çok önce, MÖ 600 dolaylarında Ege kıyısındaki Foça'dan yelken açan Fokaialılar tarafından kurulmuştu. Safkanlık iddiasıyla konuşan bir Fransız milliyetçisinin ülkesinin adı bu yüzden Germen, dili Latin, en eski kenti Anadolu kökenlidir.


İspanya'da aynı katmanlaşma yönetimin el değiştirmesinde de izlenebilir. Yarımadanın eski halkı İberler yüzyıllarca Roma yönetiminde yaşadı. Beşinci yüzyılın başında Pireneleri aşan Vandallar, Süebler ve Alanlar bu topraklara yayıldı, Vandallar Kuzey Afrika'ya geçtiğinde yönetim giderek Vizigotların eline geçti, 711'de Cebelitarık'ı aşan Arap ve Berberi orduları ise bu karışıma yeni bir katman ekledi. Bu dalgaların hiçbiri yarımadayı boşaltıp yeniden doldurmadı, her biri öncekilerin üzerine yerleşti. Gotların, Frankların ve Danların dilleri de bugün ayrı ulus anlatılarına bölünmüş bu toplulukları aynı Germen dil ailesinde buluşturmuştu.


Avrupa'yı yoğuran bu akışkanlık, Orta Asya bozkırlarından Anadolu'ya uzanan hatta da aynı şekilde işledi. 1071'de Malazgirt'ten sonra Anadolu'ya yayılan Oğuz boyları boş bir yurda gelmedi. Hititlerden, Friglerden, Lidyalılardan, Urartulardan kalan katmanların üzerinde Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve Lazlar yaşıyordu. Ankara çevresinin eski adı Galatya bile, MÖ 3. yüzyılda Balkanlardan geçip buraya yerleşen ve Galyalılar gibi Kelt dili konuşan Galatlardan kalmadır. Son iki yüzyılın göçleri bu birikime yenilerini ekledi. 1864'te Kafkasya'dan sürülen Çerkesler, 93 Harbi'nde ve Balkan Savaşları'nda Rumeli'den kaçan muhacirler, 1923 mübadelesiyle Selanik'ten, Girit'ten, Makedonya'dan gelen Müslümanlar Anadolu'nun kasabalarına yerleşti, aynı mübadele Anadolu'nun Ortodoks Rumlarını da Yunanistan'a gönderdi. Genetik çalışmalar da bu tarihle örtüşür. Bugün Anadolu’da yaşayanların genlerinde Orta Asya’dan gelen iz oranı araştırmadan araştırmaya değişse de azınlıkta kalır ve nüfusun tek bir kesiminde toplanmaz, geneline farklı ölçülerde dağılır. Ağır basan miras ise Balkanların, Kafkasya’nın ve Ön Asya’nın eski halklarına uzanır. Bu tabloda Ankara'nın Galatları Fransa'nın Galyalılarına, Marsilya'nın kurucuları Ege'nin Foça'sına bağlanır. Irk ya da millet adıyla birbirinden ayrılan bu toplulukların her biri, öncekilerin üzerine çökelmiş katmanlardan oluşur.


Bu göçler insanın kendi takviminde dünyayı sarsan altüst oluşlar gibi görünür, oysa yerkürenin takviminde bir titreşimden fazlası değildir. Dört buçuk milyar yıllık ömür yirmi dört saate sığdırıldığında, bu günün her saniyesine elli iki bin yıl düşer. Gece yarısı başlayan günde en eski yaşam izleri sabaha karşı dört sularında belirir, gözle görülür hayvanların denizlerde çoğaldığı Kambriyen patlaması akşam dokuzu biraz geçe gelir, dinozorların sonunu getiren göktaşı ise gece yarısına yirmi bir dakika kala düşer. Homo sapiens'in bilinen en eski fosilleri günün son altı saniyesine, yazının icadı son saniyenin onda birine sığar. Vizigotların İspanya'ya girmesi, Frankların Galya'ya yerleşmesi, Vikinglerin kuzey denizlerine açılması ve Oğuz boylarının Anadolu'ya yürümesi bu takvimde gece yarısına saniyenin otuzda biri bile kalmamışken yaşanan kıpırtılara dönüşür. Ayasofya'nın üst galerisindeki mermer korkuluğa bir İskandinav'ın, büyük olasılıkla bir Varang muhafızının kazıdığı run harfleri, bin yılı aşkın bir süre sonra bugün de okunabilir. İnsan ölçüsünde uzun sayılan bu süre, yerkürenin gününde saniyenin kırkta birine bile ulaşmaz. Ezelden beri aynı kaldığı söylenen bir milletin bütün tarihi, bu takvimde saniyenin kesirlerine sığar.


Saf bir başlangıç arayışı, insan türünün kendi kökenine kadar geri götürüldüğünde de tutunacak bir yer bulamaz. Homo sapiens yaklaşık üç yüz bin yıl önce Afrika'da ortaya çıktı. Türün bazı grupları kıtadan daha önce de dışarı adım attı, ama bugün Afrika dışında yaşayan insanların atalarını taşıyan asıl yayılma yetmiş ile elli bin yıl önce arasında gerçekleşti. Yirmi dört saatlik takvimde bu çıkış, gece yarısına aşağı yukarı bir saniye kala yaşanır. Çıkışı neyin tetiklediği bugün de tartışma konusudur ve nemli dönemlerin açtığı yeşil koridorlar kadar kurak dönemler de hesaba katılır. Etiyopya'nın kuzeybatısındaki Shinfa-Metema kazısı, yetmiş dört bin yıl önce kuraklaşan bir ortamda insanların, mevsimlik ırmakların küçülen su birikintilerinde balık avlayarak hayatta kaldığını gösterir ve araştırmacılar bu ırmak yataklarının Afrika'dan çıkışın yollarından biri olmuş olabileceğini öne sürer.


Afrika'dan çıkan gruplar birkaç on bin yıl içinde Avrasya'ya, oradan Avustralya'ya ve Amerika'ya yayılmıştır. Yol boyunca bu gruplar Neandertallerle de karışmış ve bugün Afrika dışında yaşayan insanların genomunun yüzde bir ile iki arasındaki bir bölümü de bu karışmadan kalmadır. Avrupa'ya yürüyen Germen boylarının da Anadolu'ya yerleşen Oğuz obalarının da soyu bu göçe, bütün insanlığın soyu ise Afrika'ya bağlanır. Türün genetik çeşitliliğinin büyük bölümünün Afrika’nın içinde kalması da bundandır. İnsanlar arasındaki genetik farkların çoğu da ırk diye ayrılan gruplar arasında değil, aynı grubun bireyleri arasında bulunur. Gruplar arasındaki farklar ise ırk sınırlarıyla bir anda kesilmez, coğrafya boyunca yavaş yavaş değişir.


Jeolojinin gözünde Homo sapiens, yerkürenin dört buçuk milyar yıllık kesitinin en üstünde duran ince ve taze bir tortudur. Irk sınırlarını çizmek için en çok başvurulan ölçütler ise gözle görülen beden özellikleridir. Ten rengi bunların en iyi açıklananıdır ve farklı enlemlerdeki güneş ışığına birebir uyumludur. Yaygın kabul gören açıklamaya göre güneşin dik geldiği ekvator kuşağında koyu ten, morötesi ışığın vücuttaki folik asidi tüketmesine karşı koruma sağlar, güneşin yatık geldiği kuzey enlemlerinde açık ten ise az ışıkla da D vitamini üretilebilmesini kolaylaştırır. Göz kapağı kıvrımının ve saç tipinin iklimle bağı ise daha belirsizdir. Bu özelliklerde soğuğa ve parlak ışığa uyum kadar tesadüfi genetik kayma ve eş seçimi de rol oynamış olabilir. Britanya'da bulunmuş en eski tam iskelet olan ve yaklaşık on bin yıl önce yaşamış Cheddar Adamı'nın DNA'sı koyu tenli, mavi gözlü bir insana işaret eder. Açık tenin Avrupa'da yaygınlaşması ise tarımın Anadolu'dan yayılan çiftçilerle kıtaya ulaşmasından sonradır. Aynı toprakta on bin yıl içinde gelen nüfuslarla ve büyük olasılıkla seçilimle değişen bir görünüş, soyu değişmez bir görünüşle tanımlayan bakışı dayanaksız bırakır.


Görünüşü on bin yılda değişebilen bir türün ayağının altındaki zemin ise hiç durmamıştır. Afrika'nın doğusu otuz milyon yıla yakın bir süredir yarılıyor. Etiyopya'nın Afar çöküntüsünde Eylül 2005'te altmış kilometre boyunca uzanan bir kuşak birkaç hafta içinde sekiz metreye kadar açıldı ve yerkabuğundaki yarığı yükselen magma doldurdu. Araştırmacıların hesabına göre yarılma bu yönde sürerse yaklaşık on milyon yıl sonra burada yeni bir okyanus açılacak.


Bugün Hindistan adıyla bilinen ülkeyi taşıyan kara parçası ise elli milyon yılı aşkın bir süre önce Asya’ya çarptı. Bu çarpışma, kara parçasının kıyısında yaklaşık dört yüz elli milyon yıl önce sığ bir denizin dibinde birikmiş kireçtaşını Himalayaların doruklarına kadar yükseltti. Everest’in zirvesine tırmananlar bugün o eski deniz tabanının üzerinde, soyu çoktan tükenmiş deniz canlılarının kalıntıları arasında yürüyor. Çarpışma hâlâ sürüyor ve kara parçası her yıl birkaç santim kuzeye ilerliyor. Benzer bir sıkışma Anadolu'nun altında da sürüyor ve kuzeye ilerleyen Arap levhası Anadolu'yu batıya doğru itiyor. 6 Şubat 2023'te Doğu Anadolu Fayı boyunca kırılan yer, yolları, demiryolunu ve duvarları metrelerce öteledi. Deprem yalnızca binaları yıkmadı, insanın yeryüzüne çizdiği sınırları da yerinden oynattı. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü depremden önce ve sonra çekilen hava fotoğraflarını karşılaştırdığında, fay hattı üzerindeki parsellerin Kahramanmaraş’ın Ekinözü ilçesinde dört buçuk metreyi aşan, Hatay’da iki buçuk metreye varan ölçüde yer değiştirdiğini belirledi, bu durumu “konum hasarı” olarak tanımladı ve yeni haritalara işledi. Kayıtlı bir tarlanın bile yerinde durmadığı bu olay, ezelden beri aynı kaldığı söylenen bir yurdun da insan ömrü boyunca kımıldamıyor görünen bir zemine yaslandığını gösterdi.


Ne var ki yerin bu hareketini bilmek, onu inceleyen herkesi aynı sonuca götürmedi. Bunun bilinen örneklerinden biri, 1807'de İsviçre’de doğan, 1846'da Amerika’ya geçip 1873'teki ölümüne kadar Harvard’da ders veren doğa bilimci ve jeolog Louis Agassiz’di. Agassiz, Alplerde buzulların taşıyıp bıraktığı kaya bloklarını, kaya yüzeylerine çizdiği izleri ve ardında bıraktığı taş ve çakıl yığınlarını yıllarca inceledi ve 1840'ta buzullar üzerine yayımladığı çalışmayla, büyük bir buz çağının Avrupa’yı örttüğünü savunan kuramın en etkili sesi oldu. Ama aynı bilim insanı buz çağını yaşamı silip süpüren bir kesinti olarak okudu. Ona göre her büyük yok oluştan sonra türler, göç ederek değil bulundukları yerde yeniden yaratılarak ortaya çıkmıştı ve bu görüşü insanlara da uygulayarak insan ırklarının ayrı kökenlerden geldiğini savundu. İngiliz doğa bilimci Charles Darwin ise aynı buz çağına başka bir gözle baktı. Darwin ise 1859'da yayımlanan Türlerin Kökeni’nde, aynı türün bu doruklara ayrı ayrı yaratılarak değil, bir zamanlar aradaki ovalardan yayılarak ulaştığını öne sürdü. Buz çağında iklim binlerce yıl boyunca soğudukça, kuzeyin soğuğa dayanıklı bitkileri tohumlarını her kuşakta biraz daha güneye bıraktı ve bu yavaş yayılmayla aşağıdaki ovalara kadar ulaştı. İklim yeniden ısındığında bu bitkiler ovalarda tutunamadı, yalnızca kuzeyde ve serinliğin sürdüğü yüksek dağ yamaçlarında yaşamayı sürdürebildi. Aradaki ovalar ısındıkça doruklarda kalanların bağı koptu ve bugün yüzlerce kilometre arayla yetişen aynı türler bu ayrılığın izini taşıyor. Darwin kitabında buz çağına dikkat çekenler arasında Agassiz’i de saydı, bu açıklamayı kendisinden önce doğa bilimci Edward Forbes’un yaptığını da belirtti. Aynı buzul kaydı birinin elinde ayrı ayrı yaratılışların, ötekinin elinde göçün kanıtı oldu.. Jeolojinin bilgisi, değişmez yurt tasavvurunu, göç tarihi ve genetik de saf soy iddiasını sorgulamanın zeminini verir, ama Agassiz’in örneği bu bilginin önyargıyı kendiliğinden çözmediğini gösterir.


Bir deniz tabanının Everest’in zirvesine çıktığını bilen bir jeolog, insanları ezelden beri ayrı ve değişmez ırklara bölmekte neden ısrar eder?



 
 
 

Yorumlar


bottom of page