top of page

ÖMER FARUK ELBEK 

İş Güvenliği Uzmanının Tarihi Savunması

Yazarın fotoğrafı: Ömer Faruk Elbek
Ömer Faruk Elbek
24 Eki
16 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 27 Eki

Platon'un Sokrates'in Savunması adlı eseri, MÖ 399'da gençleri yoldan çıkarmak ve kentin tanrılarını tanımamakla suçlanan Sokrates'in Atina mahkemesi önünde yaptığı üç konuşmayı aktarır. İlki suçlamalara karşı yapılan savunmadır, ikincisi suçlu bulunduktan sonra kendine önerdiği cezadır, üçüncüsü ölüm hükmünün ardından söylediği vedadır. Aşağıdaki metin bu üç konuşmanın iskeletini, sorularını ve ironisini bugünün bir işyeri ortamına taşıyor. Mahkeme salonu bir toplantı masasına, yazılı iddianame koridorda söylenen sözlere, baldıran zehri de yenilenmeyen bir sözleşmeye dönüşüyor. Anlatılan olaylar tecrübeyle ve tanıklıklarla örtüşen, ama yaşanmış olayları birebir yansıtmayan bir kurgudur. Onları mümkün kılan baskı biçimleri ise kurgu değildir.


I. Savunma

Beni suçlayanların sizi nasıl etkilediğini bilmiyorum, işçi arkadaşlarım. Ben kendi payıma, onları dinlerken az kalsın kim olduğumu unutuyordum, öyle inandırıcı konuştular. Oysa söylediklerinin içinde doğru olan neredeyse hiçbir şey yoktu. Bu yanlışların arasında beni en çok şaşırtanı da sizi benim karşımda dikkatli olmaya çağırmaları oldu, sanki karşınızda sözü eğip bükmeyi bilen usta bir konuşmacı varmış gibi. Bunu söylerken hiç utanmadılar, oysa ağzımı açar açmaz sözlerinin boşa çıkacağını bilmeleri gerekirdi. Eğer doğruyu söyleyene usta konuşmacı diyorlarsa evet, ben de bir konuşmacıyım, ama onların kastettiği türden değil.


Benden toplantı salonlarının sevdiği o pürüzsüz sunumları beklemeyin. Size vardiya değişiminde, çay ocağının önünde, bir makinenin gürültüsünü bastırmaya çalışırken nasıl konuşuyorsam öyle konuşacağım, aklıma o an gelen sözlerle. Bu salonda masanın bir yanında müdür bey ve yardımcıları, öbür yanında tek başıma ben oturuyorum, siz de arka sıralardasınız. Bu oturma düzeni benden bir görüş değil bir savunma beklendiğini zaten söylüyor, o halde savunmamı yapayım. Uzun yıllardır bu meslekteyim ama ilk kez böyle bir masanın önünde konuşuyorum ve bu salonun diline yabancıyım. Kendi üslubuyla konuşan bir yabancıyı nasıl hoş görürseniz beni de öyle hoş görmenizi, sözün biçimine değil haklı olup olmadığına bakmanızı istiyorum. Dinleyenin erdemi buna bakmak, konuşanın erdemi doğruyu söylemektir.


Önce eski suçlamalara cevap vermem gerekiyor, sonra yenilerine. Eskiler daha tehlikelidir, çünkü işe ilk girdiğiniz günden beri kulağınıza yerleşmişlerdir ve hiçbir kanıta ihtiyaç duymazlar. “İş güvenliği uzmanı her işi yokuşa sürer, olmayan tehlikeyi görür, küçük detayları büyütür, iş izni formu doldurulmadan bir kaynak işini bile başlatmaz, üstelik işçilere tehlike gördükleri yerde çalışmayabileceklerini öğretip başımıza dert açar.” Bunu kimin söylediğini bilmezsiniz, çünkü herkes söyler. Bu sözlerin en çok bilinen kaynağı, telefonlarınızda elden ele dolaşan şaka videolarıdır. O videolarda iş güvenliği uzmanı, elinde klasör, sırtında yelekle sahada dolaşıp yalnızca baret ve eldiven denetleyen, başka hiçbir iş bilmeyen bir bekçi gibi gösterilir. Onları kimin çektiğini de bilmiyorum bu nedenle buraya çağırıp sorgulayamam. Eski suçlamalara karşı kendimi savunmak bu yüzden gölgeyle kavga etmeye, karşısında cevap veren kimsenin olmadığı bir sorgu yürütmeye benzer.


Şimdiki suçlayanlar ise suçlamalarını hiçbir kâğıda yazmadılar, buna ihtiyaçları da yoktu. Uzmanın süreci yavaşlattığı, ekiple uyumsuz olduğu, her şeye olumsuz baktığı ve kurum içindeki hiyerarşiyi tanımadığı toplantı aralarında, koridorlarda, benim bulunmadığım odalarda söylendi. Suçlamanın kendisi yazılmadı ama gereği yapıldı. Yazdığım her e-postaya genel müdür kopyaya eklenerek cevap verildi, mesajlar sabahın altı buçuğunda gelmeye başladı, bir gün artık çağrılmadığım bir toplantıyı arkadaşlarımdan öğrendim. Bunların hiçbiri tek başına bir baskı gibi görünmeyebilir. Kopyaya bir isim eklemek bir bilgilendirme, sabah erkenden mesaj atmak da bir çalışkanlık işareti olarak savunulabilir. Ama aynı eylemler her hafta tekrarlandığında e-posta artık bana değil benim üstümdekilere yazılmış olur, o erken saat de zamanıma el konulduğunu gösterir. Birbirini izleyen benzer tutum ve davranışlar da eskiler gibi bana cevap verebileceğim bir muhatap bırakmadı, çünkü kime sorsam, üst yönetim böyle istedi, dendi.


Şunu da baştan söylemeliyim. Bir işyerinin dosyasını eksiksiz hazırlamayı bu salondaki herkesten iyi bilirim, bakanlığın bu iş için yetkilendirdiği A sınıfı bir uzmanım. Bilmediğim tek şey, o dosyanın altına imzamı atıp sorumluluğunu taşımadan onu tamamlamaktır. Duyduğuma göre bunu yapanlar var, birkaç saatlik bir ziyaret ve başka işyerlerinden kalma bir şablonla bütün dosyayı tamamlayıp kaşelerini basıyor, makul bir ücret alıyor ve geceleri de rahat uyuyorlar. Gerçekten bir dosyaya adını yazıp onun yükünü taşımamanın hünerini biliyorlarsa ve bunu bu kadar ucuza yapıyorlarsa ne mutlu onlara. Ben bilseydim bununla övünürdüm. Ama bilmiyorum.

Belki biriniz şöyle soracak, peki sen ne iş yaparsın da hakkında bu kadar söz dolaşır, sıradan bir iş yapsaydın kimse adını anmazdı? Haklı bir soru, size bu adın nereden geldiğini anlatayım. Bazılarınız şaka ettiğimi düşünecek, ama söyleyeceklerimin hepsi doğrudur.


İşyerine ilk geldiğim gün, girişteki büyük İSG panosunda kırmızı rakamlarla üç yüz otuz yazıyordu, kazasız geçen gün sayısıydı bu. Herkes her sabah turnikeden geçerken o rakama bakar, bir gün daha eklendiğini görür ve gönlü rahat ederdi. O sabah beni kapıda karşılayan, bazılarınızın aceleciliğini hâlâ hatırladığı, şimdi emekli olmuş bakım ustası elektronik İSG Panosunu gösterip, boşuna gelmişsin, bu işyerinde sana iş yok, rakam ortada, demişti. Pano, bu salonda kimsenin itiraz edemeyeceği kadar açık bir şey söylüyordu, bu işyerinin güvenli olduğunu ve dolayısıyla benim burada bulunmamın pek bir anlamı olmadığını. Oysa ben daha ilk haftamda sac kesen bir eksantrik presin sökülmüş koruyucusunu, korkuluğu eksik bir iskeleyi ve kapağını uzun zamandır kimsenin açmadığı, dolayısıyla kontrol edilmemiş bir yangın dolabını görmüştüm. Elektronik İSG Panosu yalan söylemiyordu, çünkü üzerindeki rakam doğruydu ve o günlerde gerçekten kimse yaralanmamıştı. Benim gördüklerim de yalan değildi. O halde pano ne demek istiyordu?


Uzun süre bu bilmeceyle uğraştıktan sonra onu sınamaya karar verdim. Önce yöneticilere gittim. Bir bölüm müdürüyle konuştum, dosyaların tam olduğunu, denetimlerden temiz çıkıldığını, her şeyin mevzuata uygun yürüdüğünü söyledi. Dosyadaki uygunsuzluklardan bazılarının neden hâlâ açık olduğunu sorduğumda, her birinin karşısında tarih işlenmiş, altı imzalı bir faaliyet planı gösterdi. Oysa ben planı değil, presin koruyucusunun neden hâlâ sökük durduğunu sormuştum. Yanından ayrılırken kendi kendime, ikimiz de güvenliğin ne olduğunu tam olarak bilmiyoruz, ama o çok bildiğini sanıyor, bu durumda ben bilmiyorum sanırım dedim! Küçük bir farkla ondan biraz daha bilgiliydim. Ne yazık ki o günden sonra ne onun ne de çevresindekilerin gözünde hoş biri olmadım.


Sonra dosyayı hazırlayanlara, risk değerlendirmesini yapanlara gittim. En özenli hazırlanmış tabloyu yazarına götürüp her satırda ne demek istediğini sordum. Tablo güzeldi, renkleri, puanları, olasılık ile şiddetin çarpımları yerli yerindeydi. Ama içinde bizim işyerimizde bulunmayan bir kaynak hattından söz ediliyordu ve bir sayfanın altında başka bir fabrikanın adı silinmeden kalmıştı. Yazarı bunu açıklayamadı. O tablodaki risklerin yarısını, eksantrik presin başında on yıldır çalışan operatör kadın onu yazandan daha iyi anlatırdı. Böylece bu dosyaların bilgiyle değil bir kalıbın sağladığı kolaylıkla hazırlandığını, ortaya çıkan güzel tabloların ne anlama geldiğini çoğu zaman hazırlayanların da bilmediğini gördüm. Üstelik kâğıt üzerindeki ustalıklarına güvenip bilmedikleri başka konularda da söz sahibi olduklarını gördüm.


En son ustalara gittim. Orada gerçekten bilgili insanlar bulacağımı biliyordum ve yanılmadım. Otuz yıldır aynı tezgâhın başında çalışan bir usta, makinenin sesinden hangi rulmanın bozulmak üzere olduğunu anlar, bunu ben hiçbir zaman onun kadar bilemem. Ama aynı usta, bu ustalığına güvenerek koruyucuyu çıkarıp çalışmanın da güvenli olduğunu düşünüyordu ve “Otuz yıldır böyle yapıyorum, şimdiye kadar bir şey olmadı,” dedi. Oysa otuz yıllık deneyim olmuş şeylerin birikimiydi ve henüz olmamış kaza hakkında bir şey söyleyemezdi. Ustanın bu yanılgısı da sahip olduğu gerçek bilginin üzerini örtüyordu ne yazık ki.


O saha turunun sonunda panonun ne demek istediğini anladım. Evet, pano kazasız geçen günleri sayıyordu fakat güvenli geçen günleri saymıyordu. Kimsenin yaralanmadığı bir günün akşamında rakam bir artar, ama koruyucusuz çalışan pres de, bağlanmamış iskele de olduğu yerde kalır ve ertesi sabah aynı yerde bekler. Bu işyerinde bir bilgelik varsa, bunun nereden geleceği bilinmeyen kazayı bildiğini sanmamaktan ibaret olduğunu o zaman düşündüm. Sormaya devam ettim, her soru birini bilmediği bir şeyi bildiğini sandığı yerde yakaladığı için de bana bir düşman daha kazandırdı. Genç işçilerden bazıları beni izleyip aynı soruları sormaya başladılar, vardiya amirine iskelenin neden sabitlenmediğini, eksik korkulukları, eğitim yapılmadan eğitim formunun neden imzalatıldığını sordular. Sorulanlar kendilerine kızacakları yerde bana kızdılar ve bu soruları onlara uzmanın öğrettiğini söylediler. Yönetimde ve toplantılarda adımın yanına huzursuzluk sözcüğü o günden sonra eklendi.

Şimdi masanın karşı tarafındaki müdür beye dönmek istiyorum. Müdür bey bu işyerinin güvenliğini benden çok önemsediğini söylüyor, hakkımdaki her söz bu kaygıyla kurulmuş. Bakalım gerçekten öyle mi. Lütfen bana cevap verin.


Müdür bey, bu işyerinde çalışanları kim korur? Talimatlar ve prosedürler, diyor. Ben ona bir kâğıdı değil bir insanı sordum, o talimatları bilen ve uygulatan kimdir? Bu kez vardiya amirlerini, bölüm müdürlerini, eğitim veren firmayı, bu masada oturanları sayıyor ve sonunda, herkes, diyor. Demek ki herkes korur, herkes işi hızlandırıyor da süreci yavaşlatan bir tek benim öyle mi dedim? Bu binadaki asansöre her gün yüzlerce kişi biner, ama onu güvenli kılan herkes değil, yılda bir gelip halatına, frenine bakan bir iki kişidir. O kişi kontrol için asansörü yarım gün durdurduğunda binadakiler işlerinin aksadığından yakınır, ama hiçbiri asansörün yılın geri kalanında o yarım gün sayesinde çalıştığını düşünmez. Bu masada süreci yavaşlattığı söylenen kişi, o yarım günü isteyen kişidir. Peki müdür bey, onaylı defterinizi bir kez olsun açıp okudunuz mu?


Cevap vermiyor. Okumadığını da sanmıyorum, çünkü o defterde neyin yazılmaması gerektiğini benden iyi biliyor. O halde bir soru daha soralım.


Geçen ay pres hattının risk değerlendirmesinde olasılığa dört, şiddete beş vermiştim. Yani yirmi puan, tablonun en koyu kırmızılarından biri. Tablo toplantıya geldiğinde kimse presi konuşmadı, herkes o dördü konuştu. Dördü neye göre, kime göre verdiğimi sordular, yıllardır o preste kaza olmadığını hatırlattılar ve rakamı iki yapmamı istediler. Şimdi ben soruyorum, müdür bey, ikiyi neye göre istiyorsunuz? Yıllardır kaza olmadığına göre, diyor. Peki o yıllar boyunca o preste kaç ramak kalanın, revirde sarılıp geçiştirilen kaç yaralanmanın kayda hiç geçmediğini biliyor musunuz? Bilmiyor. Şiddete gelince, bir pres kalıbı bir eli ezdiğinde ne olacağı konusunda aramızda bir anlaşmazlık yok. O halde asıl soruyu sorayım. Presin önüne bir ışık perdesi, kumandasına iki el sistemi ne zaman gelecek? Bütçe yok, diyor. Geçen yılki tabloda da aynı satır vardı ve aynı cevabı vermiştiniz, ondan önceki yıl da. Demek ki bütçe her yıl bir sonraki yıla kalıyor, o el ise her sabah aynı kalıbın altına uzanıyor.


Yine cevap yok. Ben söyleyeyim, onu bir kalem küçülttü. Bir ölümle tartışamayacağınız şeyi olasılıkla tartıştınız ve kazandınız, çünkü olasılığın arkasında bir insan değil bir rakam duruyordu. Ama kalemin küçülttüğü risk yalnızca tabloda küçülür, kalıbın altına uzanan el için hiçbir şey değişmez, ve o tablo ilk kazada masaya çıktığında altında benim adım da yazıyor olacak.


Bir şey daha soruyorum. İnsan, birlikte çalıştığı kişilere iyilik edenlerin arasında mı çalışmak ister, zarar verenlerin arasında mı? İyilik edenlerin arasında elbette, diyor. Ben de bu işyerinde çalışıyorum, aynı yemekhanede yemek yiyor, aynı iskelenin altından geçiyor, aynı yangın dolabının yanından yürüyorum. Çalışanları tehlikeye atsam, o tehlikenin bir gün beni de bulacağını bilmez miyim? Bilirsiniz herhalde, diyor. Demek ki bunu bilerek yapmıyorum. Hiyerarşiyi tanımadığımı söylüyorsunuz, öyleyse bilmeden yapıyor olmalıyım. Bilmeden yapılan bir yanlışın karşılığı nedir, müdür bey? Yapanı bir odaya çağırıp hangi kuralı çiğnediğini göstermek mi, yoksa onu toplantılardan çıkarıp hakkında koridorda konuşmak mı?


Yine cevap vermiyor, çünkü ne beni odasına çağırdı ne de bir kural gösterdi. Oysa hangi kuralın hiyerarşiden üstün olduğunu en iyi o bilmeliydi. Kanun, işverene yazılı bildirdiğim hayati bir tehlike giderilmezse onu Bakanlığa bildirmemi emreder, bildirmezsem belgemi askıya alır. Beni hiyerarşiyi atlamakla suçlayanlar, kanunun bana onu tam olarak hangi noktada atlamamı emrettiğini bilmiyor olamazlar.


Belki biriniz, bu kadar başına iş açan bir işte inat etmekten utanmıyor musun, sözleşmeni kaybetmek üzeresin, diyecek. Ona, işini doğru yapan birinin bunun kendisine ne kazandırıp ne kaybettireceğini değil, yaptığının doğru mu yanlış mı olduğunu hesaba katması gerektiğini söylerim. Bu işyerine beni bir görevlendirme yazısı getirdi, üzerinde benim adım ve bu işyerinin adı vardı. Bir askerin nöbet yeri neresiyse benim yerim de orasıdır, tehlike nerede başlıyorsa orada bulunmam ve kimse beni çağırmadığında da oradan ayrılmamam gerekir. Sözleşmemi kaybetmekten korkup gördüğümü yazmamak, nöbet yerini bırakıp kaçmak olurdu. Sözleşmem yenilenmezse başıma neyin geleceğini tam olarak bilmiyorum. Ama gördüğü tehlikeyi yazmamış bir uzmanın sonunun neye vardığını biliyorum, çünkü bu meslekte çalışan herkes onu en az bir kez bir dosyada okumuştur. Bilmediğim bir şeyden korkup bildiğim bir kötülüğü seçemem.


Müdür beyin bunu hiçbir zaman açıkça söylemeyeceğini biliyorum, ama bir gün bana, sözleşmeni yeniliyoruz, yalnız bundan sonra biraz daha anlayışlı olacaksın, bütçesi olmayan eksikleri dert etmeyeceksin, derse, ona da size de şöyle cevap veririm. İşçi arkadaşlarım, sizi sayarım, aranızda yıllarca aynı vardiyayı paylaştığım insanlar var, ama ne size ne ona, gördüğüme uyacağım ve kalemim yettiği sürece önüme gelen her birinize her zamanki gibi soracağım. Dostum, bu işyerinin en köklü bölümünde çalışıyorsun, üretim rakamlarını, prim tablosunu, denetimden temiz çıkmayı bu kadar önemsiyorsun da yarın sabah vardiyaya girecek insanın akşam sağ salim evine dönüp dönmeyeceğini hiç düşünmemekten utanmıyor musun? Önemsiyorum diye cevap verirse onu hemen bırakmayacağım, soracağım, sınayacağım. Güvenliğin üretimden artakalan zamanda yapılan bir iş olmadığını, sağlam ve uzun soluklu bir üretimin ancak güvenli bir zemin üzerinde kurulabileceğini her gün yeniden söyleyeceğim.


Söylenmeyin, sözümü kesmeyin, işçi arkadaşlarım. Söylediklerim hoşunuza gitmeyebilir ama dinlemeniz sizin yararınızadır. Beni bu kapıdan çıkaranlar bana sandıkları kadar zarar vermiş olmazlar. Sözleşmemi yenilemeyebilir, hizmet aldıkları kuruluşu değiştirebilir, beni başka bir birime kaydırabilirler ve hatta iş aktime son verebilirler, bunları büyük kötülükler sayan çok kişi vardır. Ben asıl kötülüğün haksız yere bir insanı susturmaya çalışmak olduğunu ve bunun bedelini benden çok onların ödeyeceğini düşünüyorum.


Bu yüzden şu anda sandığınız gibi kendimi değil sizi savunuyorum, size verilmiş olan bir şeyi kolayca elinizden çıkarmamanız için. Kendimi bir benzetmeyle anlatayım. Bu benzetme benim değil, yaklaşık iki bin dört yüz yıl önce Sokrates kendisini Atinalılara böyle anlatmıştı ve onu da sevmemişlerdi. Bu işyeri büyük ve soylu bir ata benzer, ama büyüklüğü yüzünden ağır hareket eder. Onu uyutan, formların ve “çok ivedi” yazılarının ağırlığı kadar, her sabah bir rakam ekleyip gönlünüzü rahatlatan o panodur, çünkü pano bir ninni gibi her gün aynı şeyi söyler ve at buna alışıp uyuklar. Benim işimse bir at sineğinin işidir, gün boyu her yere konup sizi sorularla rahatsız etmek. Uykusu bölünen biri gibi beni tek bir hamlede ezebilirler, sonra da bu işyeri geri kalan zamanını uyuyarak geçirir, ta ki onu uyandıracak bir başkası gelinceye kadar.


Bu işi kendi çıkarım için yapmadığıma gelince, bunun tanığı maaş bordromdur. Çıkarımı gözetseydim raporlarımı yumuşatır, yöneticilerin yanında yer alır, sözleşmemi her yıl sessizce yeniletirdim. Yıllardır aynı kademedeyim, hiçbir toplantıdan bir ödülle dönmedim ve beni suçlayanlar bütün cesaretlerine rağmen bir kez olsun, bu adam şu bulguyu bir çıkar için yazdı, diyemediler.


Aynı kademede kalmamın bir nedeni daha var ve bunu benden çok kez duydunuz. Mesleğin ilk yılında, hiç görmediğim bir iskelenin kontrol kartını imzalamam istendiğinde içimde bir ses duydum. O günden beri bu ses beni hiçbir şeye itmez, yalnızca yapmak üzere olduğum bir şeyden alıkoyar ve beni müdür koltuğundan alıkoyan da odur. Bence iyi ki alıkoymuştur, çünkü gördüğünü yazmaya, açık bir bulguyu kapalı saymamaya kararlı bir müdür o koltukta uzun süre oturamaz. Doğru olanı gerçekten savunmak isteyen biri, kısa bir süre de olsa ayakta kalmak istiyorsa, yönetim katında değil kendi küçük görev yerinde çalışmalıdır.


Size bunun bedelini de söyleyeyim. Yetkim olmadığı için üretimi durduramam, bir işi kendi başıma kapatamam, bir yatırımı onaylatamam. Ama bir kaza olduğunda dosya bu salondan çok daha ağır bir salona taşınır ve orada yetkim varmış gibi yargılanırım. O güne kadar gereksiz bürokrasi sayılan ne varsa, eğitim kayıtları, risk tabloları, defterin tarihleri, hepsi o masaya çıkar ve ben orada hem ilk şüpheli hem de olanı önceden yazmış tek kişi olurum. 2022'nin son günlerinde Bornova'da bir otel inşaatında yükseltilen kule vincin devrildiğini, ağırlığının işçilerin yattığı konteynerlerin üzerine düştüğünü ve altı işçinin öldüğünü hatırlarsınız. O konteynerlerin vincin altında bulunmaması gerekirdi, işçilerin oradan taşınmak istediklerini de sonradan öğrendik, ama taşınmadılar, üzerlerine yalnızca bir sac çatı yapıldı. Dosyaya giren ilk bilirkişi raporu asli kusuru işverene, şantiye şefine ve vincin sahibine verdi, iş güvenliğinden sorumlu olana tali bir pay ayırdı. Bu raporun haklı olup olmadığını bilemem, dosyayı okumadım. Ama başka dosyalarda aynı uzman için birinin kusursuz, ötekinin tali, bir üçüncüsünün asli kusurlu dediği raporların yazıldığını bu meslekte çalışan herkes bilir. Bu fark olaydan değil, yetki ile sorumluluğun ayrı ellerde bulunmasından doğar. Uzman görür ve yazar, işveren görür ve erteleyebilir, ertelenen şey bir gün bir bedenin üzerine düştüğünde ise kimin neyi bildiği ile kimin neyi yapmadığı aynı kefeye konur.


Bu yüzden yazarım. Müdür beyin yardımcıları bana, yazma, gel bana sözlü söyle, önce bir konuşalım sonra yazarsın, bunu yazarsan başımıza müfettiş açarsın, dediğinde neden reddettiğimi şimdi anlarsınız. Bu cümlelerin hiçbiri bir hakaret değildir, hiçbiri kayda geçmez, hepsi iyi niyetli bir iş birliği önerisi gibi kurulur, ama hepsi tek bir şeyi ister, kanıtın doğmamasını. Yazarsam kurumu şikâyet etmiş sayılırım, yazmazsam bir gün bir ölüme giden zincirin bir halkasını kendi elimle sessiz bırakmış olurum, onaylı defterin aynı sayfası da böylece hem bir koruma kaydına hem bir suç duyurusuna dönüşür. Kanun seni korur diyenler de bir yere kadar haklıdır. Hayati tehlikeyi yazılı olarak işverene ve Bakanlığa bildirdiği için sözleşmesi feshedilen uzmana bir yıllık sözleşme ücretinden az olmamak üzere tazminat ödenir, Yargıtay da bu tazminatı reddeden bir kararı bozmuştur. Ama tazminat fesihten sonra gelir, feshi önlemez, ve dava sürdüğü müddetçe geçen yıllar kimsenin defterine yazılmaz. Üstelik beni gönderenler bir fesih bile yazmayacaklar, sözleşmem yalnızca yenilenmeyecek ve bu karar kimsenin imzasını taşımayacak.


İşçi arkadaşlarım aranızdakilerden bazılarınız da bana, sen de müdürün adamısın, der. Haksız da sayılmazlar, çünkü size zam getirmem, vardiyanızı kısaltamam, getirdiğim şey baret, imza, eğitim kaydı ve yasaktır. Ben size bedeninizi neyin tehdit ettiğini göstermekle yükümlüyüm. Göstermek sizin yerinize karar vermek anlamına gelmez, ama sizden saklamamak anlamına gelir. Gösterdiğimde işveren rahatsız olur, göstermediğimde siz yalnız kalırsınız, ben de bu ikisinin arasında, kimsenin tam olarak sahiplenmediği bir yerde çalışırım.


Size sözle değil, sizin daha çok değer verdiğiniz şeyle, yaptıklarımla kanıt göstereyim. Bir sabah presin kalıbı, eli fazla yaklaşmış bir kadın işçinin parmağını ezdi. Revirde sarıldı, birkaç gün dinlenip işine döndü. O hafta yapılan toplantıda bütün yöneticiler bunun kaza sayılmamasını, revir kaydında kalmasını istedi, çünkü pano o sabah yedi yüzü geçmişti ve kimse o rakamın sıfırlanmasını istemiyordu. Masada bir tek ben karşı çıktım ve olayın iş kazası olarak kayda geçirilmesinde direttim. Beni önce ikna etmeye, sonra azarlamaya, en sonunda da sözleşmemin ne zaman bittiğini hatırlatmaya çalıştılar. Sözleşmemi kaybetme korkusuyla yanlış bir karara ortak olmaktansa kanunun ve doğrunun yanında kalmayı seçtim. Ertesi sabah pano sıfırlandı ve o günden beri bazılarınız onu benim sıfırladığımı düşünür, oysa onu sıfırlayan o sabah ezilen parmaktı.


Bir başka sefer, hiçbir eğitime katılmamış on iki yeni işçinin imzası bir katılım formunda toplanmıştı ve formun altına eğitimi veren olarak benim adımın yazılması isteniyordu. Odada dört kişiydik, diğer üçü kendilerine düşen imzaları attılar. Kalemi elime aldığımda, mesleğin ilk yılında o iskele kartının başında duyduğum ses yine geldi. Formu masada bıraktım ve evime gittim. Ertesi hafta beklenmedik bir denetim gelmeseydi belki sözleşmem daha o ay sona ererdi. Bunları, bir formun altına atılan imza ile bir insanın gerçekten öğrendiği şey arasındaki farka neden bu kadar takıldığımı bilesiniz diye anlatıyorum.


Eğer çalışanları kışkırttıysam beni ilk şikâyet edecek olanlar onlar olurdu. Oysa salonun arka sıralarında vardiyasından izin alıp gelmiş çalışanlar var. Parmağı ezilen kadın orada, adı o eğitim formuna yazılan işçilerden ikisi yanında, yıllar önce bir iskeleden düşüp iki ay alçıda kalan bakım ustası da kapının yanında oturuyor. Hakkımda konuşulan toplantıların hiçbirine bunlardan biri çağrılmadı. Müdür bey isterse konuşma süremden veriyorum, şimdi birini çağırsın ve bu uzmanın kendisine bir zarar verip vermediğini sorsun.


Bir şey daha söyleyip bitireceğim. Belki aranızda, daha küçük bir sebeple böyle bir masanın önüne çıkmış birinin ailesini, çocuklarını getirip gözyaşıyla merhamet dilediğini hatırlayan ve benim bunu yapmadığımı görüp bana kızan olacaktır. Benim de bir ailem var, ben de taştan ya da demirden yapılmış değilim. Ama onları buraya getirmeyeceğim, çünkü bunun ne bu salonun ne de mesleğimin saygınlığına yakışacağını düşünüyorum. Bu masada oturanların merhamet dağıtmak için değil, gördüklerine göre karar vermek için oturması gerekir. Sizi yanıltmaya çalışmadan bildiğim her şeyi söyledim, karar artık hem sizin hem benim için en iyisi neyse o olsun.


II. Karardan Sonra

Kararı bekliyordum, işçi arkadaşlarım, ve geldiğinde üzülmedim. Beni şaşırtan kararın kendisi değil, hiçbir imza taşımaması oldu. Sözleşmemin yenilenmeyeceğini bildiren e-posta, üst yönetimin değerlendirmesi sonucunda, diye başlıyor ve kimin değerlendirdiğini söylemiyordu. Müdür beye bunu siz mi istediniz diye sorduğumda, üst yönetim böyle istedi, dedi. Böylece karar hem verilmiş hem de kimseye ait olmamış oldu. Kararı verenlerin altına kendi adlarını koyamaması, aralarında bu kararı sahiplenmek istemeyenler bulunduğunu da gösteriyor ve bu bana yeter.


Bana verilen ceza sözleşmemin yenilenmemesi. Peki ben kendime ne önermeliyim? Hak ettiğimi, değil mi? Hayatı boyunca rahat etmeyi bırakmış, çoğunluğun peşinden koştuğu terfiiyi, primi, yönetim kurulunun yemek masasındaki yeri bir kenara itmiş ve önüne gelen her birinizi rakamlardan önce insanın kendisini önemsemeye ikna etmeye çalışmış biri ne hak eder? İyi bir şey, diye düşünüyorum. Her yıl İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası'nda kazasız geçen bölümlere plaket verilir, yemekhanede pasta kesilir, bölüm müdürleri plaketleriyle fotoğraf çektirir. O plaket size güvende olduğunuzu düşündürür, ben ise güvende olmanız için uğraştım. Üstelik o müdürlerin bir plakete daha ihtiyacı yoktur, benimse bu işyerinde bir yıl daha kalmaya ihtiyacım var. Hak ettiğimi önermem gerekirse önerim sözleşmemin yenilenmesidir.


Bunu, merhamet dilemeyi reddederken gösterdiğim inatla söylediğimi sanmayın. Kimseye bile bile haksızlık etmediğime inanıyorum, ama bunu bu kadar kısa bir sürede size kanıtlayamadım. Kendime haksızlık etmeyecek kadar da kendimi tanırım. Neden kendime bir ceza önereyim, sözleşmemin yenilenmemesinden korktuğum için mi? Onun benim için iyi mi kötü mü olduğunu bilmediğimi söyledim. Kötü olduğunu bildiğim şeylerden birini mi seçeyim?


Başka bir birime sürülmeyi mi önereyim? Bu yaşta, gittiğim her yerde aynı soruları soracağımı ve her birinde aynı muameleyle karşılaşacağımı bile bile birimden birime taşınarak mı çalışayım? Beni yıllardır tanıyan sizler bu sorulara katlanamadıysanız, beni hiç tanımayan başka bir bölümün katlanacağını sanmak saflık olurdu.

Geriye bir yol kalıyor, susup burada kalmak. Buna neden razı olamayacağımı size anlatmak en zor şeydir. Bunun görevim olduğunu söylersem alay ettiğimi düşünürsünüz. Her gün bu işyerinin nasıl işlediğini konuşmanın, kendini ve başkalarını sorgulamanın bir insan için en iyi şey olduğunu, sorgulanmadan işleyen bir işyerinin insanın ömrünü orada bırakmasına değmeyeceğini söylersem buna daha da az inanırsınız. Ama doğrusu budur, yalnızca size inandırması zordur.


Yine de kendime bir ceza önermem gerekiyorsa, sözleşmemin bir yıl yerine altı aylığına yenilenmesine razıyım. Bu altı ay boyunca da aynı defteri tutar, aynı soruları sorarım, sürenin sonunda bir kez daha karar verirsiniz.


III. Hükümden Sonra

Çok beklemeniz gerekmeyecekti, sayın işveren vekilleri. Sözleşmemin bitmesine zaten birkaç ay vardı, biraz sabretseydiniz istediğiniz şey kendiliğinden olacaktı. Yerime daha uyumlu, daha az yazan ve daha çok anlayan birini getireceğinizi, dosyanın bir süre kapanmış gibi görüneceğini biliyorum. Ama onaylı defterin sayfaları kopyalıdır ve nüshalardan biri bende kalır. İlk kazada o defter masaya çıktığında bugüne kadar yazdıklarım sizin adınıza konuşacak ve beni neden gönderdiğiniz sorusu o gün sizi bu salondakinden çok daha ağır bir salonda bekleyecek. Üstelik siz de bu işyerinin çalışanlarısınız, maaşınızı aynı kasadan alır, aynı turnikeden geçersiniz. Kullandığınız yetki size ait değil ve gerektiğinde sizi de sahiplenmeyecek.


İkna edici sözler bulamadığım için gönderildiğimi düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Beni bu kapıya getiren sözün tükenmesi olmadı, size duymak istediğinizi söyleyecek yüzsüzlüğün, bir parmağı revir kaydında, on iki imzayı bir eğitim formunda, yirmi puanı on olarak bırakabilecek esnekliğin bende bulunmayışı oldu.


Bu kapıdan gönderilmekten kaçmak zor değildi, bir satırı yazmamak, bir puanı düşürmek yeterdi. Ama yıldırma ağır yürür, bir toplantıya çağrılmamakla başlar, kopyaya eklenen e-postalarla, aylarca cevapsız kalan bir sözleşme sorusuyla ilerler ve beni ancak bugün yakalayabildi. Aşağı çekilmiş bir risk puanı ise yazıldığı anda sahibini bulur, her denetimde, her kazada yeniden önüne çıkar ve onu bir daha bırakmaz. Ben temkinli ve yavaş biri olduğum için ağır yürüyene yakalandım, beni suçlayanlar ise çevik ve becerikli oldukları için hızlı olana. Ben buradan iş aktimin feshiyle ayrılıyorum, onlar ise kendi elleriyle düşürdükleri puanların ve doldurdukları formların arasında burada kalıyorlar.


Size bir şey daha söylemek istiyorum, çünkü insan bir şeyi en açık bir kapıdan çıkmak üzereyken görür. Beni hesap sorulmasından kurtulmak için gönderdiniz, ama bunun tam tersi olacak. Beni göndererek soruyu göndermiş olmuyorsunuz. İskelenin neden bağlanmadığını, formun neden eğitim yapılmadan imzalatıldığını soran işçiler burada kalıyor ve benden sonra gelecek uzman ne kadar uyumlu olursa olsun, bu soruları onun yerine onlar soracak. İnsanları susturarak eleştiriden kurtulabileceğinizi sanıyorsanız yanılıyorsunuz, en kolay ve en sağlam kurtuluş başkalarını susturmak değil, kendini olabildiğince düzeltmektir.


Yanımda duranlarla, çağrılmadığım toplantılarda olup biteni bana anlatanlarla da biraz konuşmak isterim. Bu konuşma boyunca hepinize işçi arkadaşlarım dedim, ama bu adı en çok sizin için doğru kullanmış oldum. Bana tuhaf bir şey oldu. İçimdeki o ses, yıllar boyunca en küçük işlerde bile, yanlış bir imzaya uzanmak üzere olduğumda beni durdurdu. Bu sabah evden çıkarken, bu salona girerken ve konuşmamın hiçbir yerinde bir kez bile karşı çıkmadı. Bundan başıma gelenin büyük olasılıkla bir iyilik olduğunu anlıyorum, çünkü kötü bir şeye doğru gidiyor olsaydım o sesin susması mümkün değildi.


Bu kapıdan çıkarılmanın iki anlamı olabilir. Ya bir dinlenmedir, gece yarısı çalan telefonun bir kaza haberi getirip getirmediğini merak etmeden uyunan rüyasız bir uyku ve bu meslekte yıllarca o telefondan korkmuş biri için bundan iyi bir gece az bulunur. Ya da başka bir işyerine göçtür, orada da gördüğünü yazdığı için kapı dışarı edilmiş meslektaşlarla karşılaşır, kimin bildiğini, kimin yalnızca bildiğini sandığını sınamayı sürdürürüm. İkisinde de korkulacak bir şey göremiyorum.


Sizden bir ricam var. Benden sonra bu göreve gelen uzman sözleşmesini gördüğünden, imzasını sorusundan fazla önemserse onu da benim sizi rahatsız ettiğim gibi rahatsız edin, bilmediği bir şeyi bildiğini sanıyorsa onu sorgulayın. Ama gördüğünü yazarsa onu yalnız bırakmayın, çünkü bu işi yapan birini susturan çoğu zaman baskının kendisi değil, kimsenin onu duymadığı o yerde tek başına kalmasıdır. Bunu yaparsanız hem bana hem de benden sonra gelene hakkını vermiş olursunuz.


Artık ayrılma vakti geldi, ben bu kapıdan çıkıp gitmek için, siz de yarın sabah vardiyaya girmek için ayrılıyoruz ve hangimizin daha iyi bir yere doğru yürüdüğünü yalnızca, ilk gün bana bu işyerinde işim olmadığını söyler gibi duran o pano bilir. Yarın sabah turnikeden geçenlerin akşam sağ salim geri çıkıp çıkmayacağı sorusu ben gittikten sonra da bu kapının önünde bekleyecek ve o soruyu soracak kimse kalmadığında pano cevabını bir sabah, kendi rakamını sıfırlayarak verecektir. O sıfırın arkasında bir rakam değil belki de o akşam eve dönmeyen ya da bir daha eli iş tutamayacak bir işçi duracaktır.

 
 
 

Yorumlar


bottom of page