Bir Porsiyon Öncelik
İktidar her yerdedir; her şeyi kapsadığından değil, her yerden geldiğinden dolayı her yerdedir. Michel Foucault, Cinselliğin Tarihi, Çev. Hülya Uğur Tanrıöver, Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2007, s. 72.
Öğle saatinde dönerci kuyruğunda bekleyenlerin çoğunun gerisinde, o esnada devam eden bir mesai, çalışma düzeni vardır. Şantiye şefinin telefonuna yola çıkmış üç transmikserin haberi düşer ve betonun dökülmeyi bekleyemeyeceğini orada herkesten iyi o bilir. Yanındaki yazılımcı siparişi gelene kadar çöken ödeme sisteminin hata kayıtlarını okur, biraz ötedeki üniformalı pilotun aklı ise iki yüz yolcuyla kalkacak uçağın saatindedir. Hiçbiri garsona bunları anlatmaz. Anlatsalardı garson kimin önce geldiğinin yanında betonun, ödemelerin ve uçuşun ne kadar bekleyebileceğini de hesaba katmak zorunda kalacak, tezgâhta siparişleri değil mesleklerin acelesini sıralamak durumunda kalacaktı.
Böyle taleplerin komik tarafı, bir öğle yemeğinin gerekçesine bütün bir işyerinin sorumluluğunun sığdırılmasıdır. Oysa garsonun şantiyenin programıyla, ödeme sisteminin arızasıyla ya da uçuş saatiyle hiçbir ilgisi yoktur daha doğrusu bu durum ilgi alanında değildir.
Ancak sıradaki kişi öğle arasına çıkmış bir hekim olduğunda durum değişir. Garsona yöneltilen 'Biraz hızlı olsun, hasta bakmaya gideceğim' ricası, diğer mesleklerde tuhaf karşılanacak bir aciliyeti meşrulaştırır. Çünkü burada gerekçe, sadece mesleki bir telaş olarak değil, hastaya karşı sorumluluğun diliyle kurulur.
Hastanın beklemesini önemsemek, hekimin siparişine öncelik verilmesini kabul etmeyi de kolaylaştırabilir. Garsonun “sıranız gelince” demesi ise yalnızca servis sırasını korumak olarak anlaşılmayabilir; hastaları önemsememek gibi duyulabilir. Böylece tartışma, kimin ne kadar zamanı kaldığından uzaklaşır ve kimin acelesine itiraz etmenin daha zor olduğuna bağlanır. Bu farkı yalnızca cümlenin içeriğiyle açıklamak yetmez; sözü söyleyenin mesleki konumuna da bakmak gerekir.
Foucault, Bilginin Arkeolojisi’nde tıbbi söylemi incelerken konuşanın konumuna, yetkisine ve bağlı olduğu kurumlara bakar. Bir hekimin sözünü herhangi bir kişinin sözünden ayıran, yalnızca ne söylediği değildir. Dönerciye hastane formasıyla, ayağında o bilindik klinik terlikleriyle gelen hekimin mesleği de daha söze girmeden görünürlük kazanır. Hasta bakmaya döneceğini söylemesi, kıyafetin verdiği bilgiyi ricasının gerekçesi yapar. Kıyafetin görünür kıldığı mesleki konum, hastanelerin duyuru dilinde de karşılık bulur.
Özel hastane ilanlarında uzmanlık ve hekimlik unvanlarının ardından “hasta kabulüne başlamıştır” ifadesi gelir. Bu kullanımda hekim kabul eden, hasta kabul edilen taraftadır. Sözcük, makam odalarındaki “huzura kabul” dilini çağrıştırır. Kullanılan bu dilsel kalıp, hizmetin başlamasını kapının hastaya açılması üzerinden tarif eder. O kapının ardındaki hizmetin nasıl karşılandığı ise duyuruda görünmez.
Kamu hastanesindeki hizmet vergi ve primlerle finanse edilir; özel hastanedeki hizmetin de bir bedeli vardır. Hasta, hekimin kişisel lütfundan yararlanan biri değildir. Buna rağmen “kabul” sözcüğü, hizmetten yararlananı içeri alınmayı bekleyen kişi olarak anlatır. Dönercide ise hekim de hizmet bekleyen taraftadır. Burada mesleğinin adına dayanarak öncelik istemesi, hastaneyle birlikte değişmesi gereken ilişkiyi eski konumunun ağırlığıyla sürdürme talebine dönüşebilir. Bu ağırlığın dayanağı, hastayı koruma görevidir.
Foucault’nun çobanın sürüsünü gözetmesinden hareketle incelediği iktidar biçiminde, koruma yükümlülüğü ile yönlendirme yetkisi birlikte bulunur. Bu ilişkinin modern uzantıları arasında sağlık hizmetleri de vardır. Dönercideki ricayı bu açıdan okumak mümkündür. Hastanın sağlığını gözetme sorumluluğu, yemek sırasını etkilemek üzere kullanılır; hekimin öğle yemeğine ayrılan süre de hastaya gösterilecek özenin içine alınır. Ne var ki hekimin hastalar adına konuşabilmesi, kendi çalışma zamanını belirleyebildiği anlamına gelmez.
Kamu hastanelerinde randevu aralıkları çalışma gününü böler, performansa bağlı ödemeler yapılan işlemleri gelir hesabına katar. Foucault’nun Hapishanenin Doğuşu’nda incelediği zaman çizelgeleri de işi parçalara ayırarak çalışanların hareketlerini ve hızını düzenler. Hastanedeki randevu düzeni, bu tartışmayı hekimin çalışma gününe bağlar. Hekim, yalnızca yapılacak işin gereklerine göre değil, o işe ayrılmış sürenin sınırları içinde çalışır. Öğle arasındaki acele de bu süreden bağımsız değildir.
Bu nedenle dönercideki talebi yalnızca kişisel sabırsızlıkla açıklamak eksik kalır. Başkalarının belirlediği saatlere yetişmeye çalışan hekim, garsondan ve ustadan daha hızlı çalışmalarını ister. Hastanede uyması gereken tempo, dönercide başkasından beklediği tempoya dönüşür. Bu aktarımın gerçekleşmesi için hekimin bilinçli bir baskı kurma niyeti taşıması gerekmez.
Bu ilişkiyi değerlendirmek, mesleki statü ile sınıfsal konumu birbirinden ayırmayı gerektirir. Hekimlik unvanının bir ricaya ağırlık kazandırması, ücretli çalışan hekimin işinin süresini, yoğunluğunu ve koşullarını belirleyebildiğini göstermez. Dönercide tanınabilen öncelik, hastanede çalışma güvencesine dönüşmeyebilir. Mesleki saygınlığın sınırları, hekimlerin çalışma koşullarıyla birlikte ele alındığında görünür olur.
Yurt dışında çalışmak amacıyla Türk Tabipleri Birliğinden belge talep eden hekimlerin sayısı 2012’de altmışa dahi ulaşmazken; 2024'te bu sayı iki bin altı yüzü geçti. Çalışma koşullarına ilişkin bu arayışın yanında, sağlıkta şiddet de meslek örgütlerinin raporlarına girdi. Konya Şehir Hastanesinde bir hekimin öldürülmesi, bu raporlarda yer alan olaylardan biri oldu.
Yurt dışına gitmek için belge isteyen hekim de, şiddet raporlarına giren bir hastanede nöbet tutan hekim de öğle arasında aynı formayla dönerciye girebilir. Hastanede sözü randevu çizelgesinin ve öfkeli bir hasta yakınının karşısında sınırlanan hekimin “hasta bakmaya gideceğim” cümlesi, tezgâhın önünde kimseden itiraz görmez. Aynı kişi, aynı gün iki ayrı ilişkide yer alır. Birinde yükü taşıyan, ötekinde sözü dinlenen taraftır. İktidar tek bir yerde toplanmadığı için, bir ilişkide baskıya uğramak başka bir ilişkide baskı kurabilme imkânını kendiliğinden yok etmez. Garsonun önündeki soru ise ricadan sonra elindeki siparişleri hangi sırayla çıkaracağıdır.
Cevap, hızlı servis isteğiyle başka müşterilerin önüne geçme isteği birbirinden ayrıldığında belirginleşir. Garson siparişi olağan akış içinde daha erken yetiştirebiliyorsa bir kolaylık sağlar. Fakat siparişin öne alınması başka bir müşteriyi bekletiyorsa ya da yetiştirilmesi için çalışma temposunun artırılması gerekiyorsa, kolaylığın bedelini başkaları üstlenir. Hastaların beklediğini söylemek, bu bedeli ortadan kaldırmaz; onu hastalar adına kabul edilmesi gereken bir yüke dönüştürür.
Başlangıçtaki meslek örneklerini aynı ölçüyle değerlendirmek bu yüzden gereklidir. Başkalarına karşı sorumluluk taşımak, tek başına sıranın önüne geçmek için yeterli sayılamaz; aksi hâlde sırayı somut ihtiyaçtan çok, gerekçesini daha ağır gösterebilen belirler. Hekimin işi hakkında verilen bilgi de ne hastanın aciliyetini ne diğer müşterilerin zamanını açıklamaya yeter. Şantiye şefinin, yazılımcının, pilotun ve hekimin işi, aynı tezgâhın önünde bekleyen bir inşaat işçisinin ya da kuryenin işinden daha değerli değildir. Kimin önce hizmet alacağını makam, mevki ya da statü tayin edemez.
Dönercide iktidar bir emir ya da yönetmelik olarak değil, hekimin acelesini orada bulunmayan hastaların adına bağlayan kibar bir cümle olarak dolaşır. Oysa şantiye şefi de, inşaat işçisi de, kurye de aynı sıraya işlerinin adını anmadan girer ve bekler. Garsonun “sıranız gelince” demesi bu yüzden hastalara karşı bir özensizlik değil, herkes için geçerli olanı hekim için de geçerli tutmaktır.



Yorumlar