Gelir Üzerindeki Hak, Hak Üzerinden Gelir
Ülkenin kaynaklarının herkesi gönence ulaştırmaya yeteceği, yetmiyorsa bunun rüşvetten, yolsuzluktan ve yağma düzeninden kaynaklandığı cümlesi, kahvehanede çay bardaklarının arasında da kimi entelektüel sofralarda da aynı kolaylıkla dolaşır. Benzer yakınma cümleleri çoğu kez lümpen ya da küçük burjuva söylemi diye işaretlenip geçilir ve bu işaretin bir dayanağı da vardır, çünkü kaynağı bir ambara, talanı da o ambarın kilidini kıran kötü adamlara indirgeyen anlatı üretimi, mülkiyeti ve emeğin yarattığı değerin devlet eliyle nereye yönlendirildiğini görünmez kılar. Ne var ki cümleyi bu gerekçeyle bir kenara atmak veya küçültmek, işaret ettiği bölüşüm sorusunu da keza görünmez kılar. Oysa o soru, ülkede ne kadar varlık bulunduğundan çok, bu varlıktan doğan gelir üzerinde kimin, hangi hakla ve hangi sözleşmeye ya da senede dayanarak söz sahibi olduğuna dairdir.
Marksist çerçeve meseleye üretimin ve mülkiyetin nasıl örgütlendiği sorusundan yaklaşır ve ahlaki boyutu, yani yolsuzluğu, irtikabı ve bunların kimi dönemlerde yoğunlaşmasını da bu ilişkilerle eş zamanlı olarak ele alır. Bu açıdan bakıldığında, bütçeye yazılmış bir faiz ödemesinin, devredilmiş bir işletme hakkının ya da kamunun üstlendiği bir gelir garantisinin Meclis'ten geçmiş bir kanuna ya da imzalanmış bir sözleşmeye dayandığını da tahlil eder.
Faiz, Resmî Gazete'de yayımlanan bütçenin cetvellerinden ödenir, işletme hakkı açık bir ihalede en yüksek teklifi verene geçer, garanti farkı da kamu bütçesinden şirketin hesabına aktarılır ve bu adımların tamamı, isteyen herkesin açıp okuyabileceği belgelerde kayıtlıdır. Emeğin yarattığı değer fiyat, vergi, faiz, imtiyaz ve teminat yoluyla paylaşılır ve bu yolların her biri ayrı bir hukuki biçim alarak toplumun ayrı bir kesiminin geçimine dokunur.
Türkiye'nin bir petrol ülkesi olmaması da bu yüzden önem taşır, çünkü petrol ülkelerinde devlet gelirinin büyük bölümü yerin altından çıkan ham maddenin rantından gelir ve kaynağı bir ambar gibi düşünmek orada gerçeğe görece yakın durur. Türkiye'de ise maden, toprak, liman, enerji ve emek-zaman kendiliğinden bölüşülecek bir depo oluşturmaz ancak belirli mülkiyet ilişkileri içinde kaynağa dönüşür ve bir limanın işletme hakkı devredildiğinde asıl aktarılan şey rıhtımdan ve vinçlerden çok, o limanın on yıllar boyunca üreteceği gelir üzerindeki haktır.
Gelirin kimde kalacağı ve kime bırakılacağı sorusunun bu topraklardaki geçmişi ise kahvehane cümlesinden çok daha eskidir ve en keskin çözümlemelerinden birini Hikmet Kıvılcımlı'nın Osmanlı maliyesine bakışında bulur.
Kıvılcımlı, Osmanlı toprak düzenini çözümlerken köylünün ürününe tek bir elin değil, birkaç elin aynı anda uzandığını gösterir. Aynı hasadın üzerinde devletin vergisi, vergiyi tahsil edenin kazancı ve köylüye borç verenin faizi birlikte durur, düzen bozuldukça köylünün geçimine kalan pay azalırken tahsil hakkını elinde tutanların payı artar vve Kıvılcımlı'nın tefeci-bezirgan sermaye adını verdiği birikim de üretimi büyüterek değil, köylüden alınan bu payları kendi kasasına aktararak büyür.
Marx'ın Kapital'in üçüncü cildinde tefeciliğe ilişkin tespiti bu tabloya iki yönlü bir derinlik katar, çünkü tefecilik başka koşulların da bulunduğu yerde eski mülkiyet biçimlerini çözerek kapitalist üretimin önünü açabildiği gibi, o koşulların bulunmadığı yerde üretim biçimine dokunmadan küçük üreticiyi yoksullaştırarak uzun süre yaşayabilir ve Osmanlı tablosunda öne çıkan bu ikinci yüzdür. Modern faiz ise kadim tefecilikle aynı toplumsal ilişkiden değil, kapitalist kredi düzeninin içinden doğar, dolayısıyla iki dönem arasında kurulabilecek bağ kurumların benzerliğinde değil, üretilen değer üzerindeki tahsil hakkının kime bırakıldığı sorusunun kesintisiz sürmesinde aranabilir.
Bu sorunun Osmanlı'daki en somut biçimlerinden biri, köylünün ürününden alınan ve adı onda bir anlamına gelen öşürden türeyen aşar vergisinin iltizam yoluyla toplanmasıydı. İltizamda devlet, bir bölgenin vergisini toplama hakkını belirli bir süre için açık artırmaya çıkarıyor, bu hakkı satın alana da mültezim deniyordu. Mültezim devlete ödediği ya da ödemeyi üstlendiği bedeli köylüden toplayacağı vergiyle geri alıyor, aradaki farkı kendi kazancı olarak elinde tutuyordu ve böylece devletin alacağı da mültezimin kazancı da aynı hasattan çıkıyordu. Kıvılcımlı'nın ifade ettiği şekliyle, bu hak zamanla tefeci ve tüccar sermayesinin eline geçti ve iltizam, tefeci-bezirgan sermayenin devletin gelirine ortak olduğu başlıca kapılardan biri haline geldi. Cumhuriyet aşarı 1925'te kaldırdığında bu düzen de tarihe karıştı ve bu kopuş, bugünkü mali ilişkileri mültezimliğin kesintisiz devamı gibi okumanın önünü baştan kesti. Kıvılcımlı'nın Cumhuriyet Türkiyesinde de tefeci-bezirgan kalıntıların sürdüğünü vurgulaması bu noktada anlam kazanır, çünkü kurumun tasfiyesi, gelir üzerindeki tahsil hakkının kamu ile özel taraflar arasında nasıl paylaşılacağı sorusunu kapatmadı ve bu soru, aşarla hiçbir soy bağı bulunmayan kurumlarda, banka bilançolarında, borç senetlerinde ve imtiyaz sözleşmelerinde başka biçimlerde yeniden gündeme geldi. Bankacılıkta biriken yükün bütün topluma açıkça yazıldığı anlardan biri ise, mali serbestleşmenin ardından geçen yirmi yılın sonunda patlak veren 2001 bankacılık krizi oldu.
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun 2003'te yaptığı hesap, krizin ardından girişilen yeniden yapılandırmanın toplam maliyetini 47,2 milyar dolar, yani 2001 GSYH'sinin yüzde 32'si olarak ortaya koydu. Bu toplam özel sektörün koyduğu kaynakları da içerdiğinden bütünüyle kamuya yazılamaz, fakat kamu bankalarına aktarılan 21,9 milyar doların 19,2 milyarlık kısmının görev zararlarından doğan borç olması, faturanın büyük kalemlerinden birinin kimsenin cebine giren bir rüşvetten değil, yıllar boyunca kamu bankalarına yüklenen ve karşılığı zamanında ödenmeyen görevlerden biriktiğini gösterir. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna devredilen bankalara aktarılan 22,5 milyar dolar ise kamu kaynaklarıyla fonun kendi gelirlerinin birlikte karşıladığı bir tutardı. Kamunun payına düşen kaynağın önemli bölümü bankalara ve fona verilen devlet iç borçlanma senetleriyle sağlandığından, krizin faturası sonraki yıllarda bütçeye faiz yükü olarak geri döndü.
Bu dönüşün ilk yıllarında, 2002'de, toplanan her yüz liralık verginin 85,7 lirası faize gidiyor, faiz giderleri bütçe harcamalarının yüzde 43,2'sini tutuyordu. Sonraki yıllarda bu oranlar belirgin biçimde geriledi ve 2025'te faiz gideri bütçe harcamalarının yüzde 14'ü, vergi gelirlerinin yüzde 18,6'sı düzeyinde kaldı, fakat aynı yıl 2 trilyon 54,4 milyar liraya ulaşan faiz ödemesi bir önceki yıla göre yüzde 61,7 arttı. Faiz dışındaki harcamalarını gelirleriyle karşılayan bütçe 255,3 milyar liralık bir fazla verirken, faiz eklendiğinde 1 trilyon 799,1 milyar liralık bir açıkla kapandı.
Bu faizin hangi paradan ödendiğine bakıldığında, ödemenin yalnızca üretimde yaratılan kâr ve gelirden değil, çalışanın alışveriş yaparken ödediği vergilerden de çıktığı görülür. Vergi gelirinin önemli bir bölümü bu yoldan toplandığı için, akaryakıt alırken fiyatın içindeki özel tüketim vergisini, elektrik faturasında katma değer vergisini ödeyen ücretli de faizi karşılayan gelirin bir parçasını taşır; aynı ücretlinin okulda, hastanede ve toplu taşımada yararlandığı kamusal hizmetler ise toplumsal ücretin bütçedeki karşılığıdır ve her ikisi aynı bütçede, borç servisinin yanı başında buluşur. Vergiyle hizmetin ve faizin aynı hesapta durması, faiz yüzünden hangi kamu hizmetinin kısıldığını tek başına göstermez, ama paranın hangi yoldan toplanıp hangi yoldan çıktığını açıkça ortaya koyar. Kamunun gelir üzerindeki haklarını doğrudan elden çıkardığı işlemler ise bu hesabın dışında kalır.
Türkiye'de özelleştirme 1986'da başladı, ama Türk Telekom, Tüpraş, Erdemir ve Petkim gibi büyük kamu şirketlerinin satışları 2002'den sonra gerçekleşti; 2024 sonunda Meclis'te açıklanan toplam işlem büyüklüğü 71,5 milyar dolardı ve bunun yaklaşık 64 milyar doları bu ikinci döneme aitti. Bu rakam Hazine'nin kasasına giren parayı değil, satılan şirketlerin ve tesislerin, belirli bir süre için özel şirketlere verilen işletme haklarının toplam değerini gösterir. Paylaşım açısından belirleyici olan ise işlem günü ödenen bedelden çok, sonraki yıllarda hangi gelirin kime aktarıldığıdır. Örneğin, TEDAŞ'a bağlı bir elektrik dağıtım bölgesinin işletme hakkı devredildiğinde kamu, o bölgenin onlarca yıl boyunca üreteceği gelir üzerindeki hakkını bir bedel karşılığında bırakır; Türkşeker'e ait bir şeker fabrikası bütünüyle satıldığında ise bu hak süresiz olarak el değiştirir. Her iki durumda gelirin yolu kanun ve sözleşmeyle yeniden çizilir, ama sözleşmenin kamudan yalnızca bir hak almakla kalmayıp ona bir ödeme yükümlülüğü de bindirdiği durumlarda mültezimle bugün arasındaki ilişki çok daha açık bir biçim kazanır.
İstanbul'da Boğaz'ın altından geçen Avrasya Tüneli, yap-işlet-devret modeliyle yapılan ve belirli bir süre boyunca özel bir şirket tarafından işletilen projelerden biridir ve sözleşmesindeki garanti düzenine göre tünelden geçen araç sayısı garanti edilen sayının altında kaldığında aradaki fark kamu tarafından şirkete ödenir. Bu düzen, Osmanlı'da aşarı toplayan mültezimi hatırlatır, çünkü her ikisinde de kamunun kendisinin toplayabileceği bir gelirin tahsil hakkı özel bir tarafa bırakılır. Ancak mültezim hiçbir şey inşa etmeden zaten var olan bir vergiyi toplarken, tünel işletmecisi denizin altını kazıp bu yolu açmış, işletmesini ve bakımını da üstlenmiş bir şirkettir; bu yüzden ikisi aynı kefeye konamaz. Garanti ise benzerliği bir adım öteye taşır, çünkü tahsil hakkını tünelden geçen sürücüyle sınırlı tutmayıp tünelden hiç geçmeyen vergi mükellefine kadar uzatır; Dr. Kıvılcımlı'nın çözümlediği hasadın üzerinde üst üste binen paylar, bugün geçmeyen araçların bedelinin de ödendiği bir bütçede başka bir biçime bürünür.
Bütçenin paylaşımdaki yeri yalnızca yaptığı ödemelerle de sınırlı kalmaz, almaktan vazgeçtiği vergide ve almayı belirli koşullara bağladığı servette de sürer. 2008'den bu yana tekrarlanan varlık barışlarının sonuncusu Haziran 2026'da çıkarılan kanunla geldi ve yurt dışındaki ya da kayıtlarda yer almayan varlıkların bildirimi için yüzde 5'lik bir oran belirlerken, varlığı belirli araçlarda tutmayı taahhüt edenler için bu oranı taahhüt süresine göre sıfıra kadar indirildi.
Sağlanan güvence yalnızca vergiyle ilgilidir; paranın kaynağı maliyece sorgulanmaz, ama kara para yasaları yürürlükte kalır. Sıfır oran, paranın beş yıl boyunca bankada, bir fonda ya da devlet tahvilinde tutulması şartına bağlıdır ve tahvili seçen, vergisiz kayda geçirdiği parayla faizini bütçenin ödediği bir alacaklıya dönüşür. Vergi harcaması adıyla bütçeye yazılan istisna ve muafiyetler de devletin kanunla tahsil etmemeyi seçtiği gelirlerdir; paylaşım, kasadan çıkanlar kadar kasaya hiç girmeyenler üzerinden de kurulur.
Kahvehanelerde söylenen cümleler kaybı halkın hesabına yazmakta haklıdır, ama bu kaybın nedenini yalnızca rüşvette ve yağmada aradığı için yasal ve kayıtlı olanı yeterince göremez. Görev zararlarından biriken banka faturası, faiz dışı fazlayı açığa çeviren faiz ödemesi, onlarca yıllığına devredilen işletme geliri, geçmeyen araçların bedelini ödeyen garanti ve devlet borç senedine yatırılarak sıfır oranla kayda giren servet birbirinin yerine geçmeyen ilişkilerdir ve fukaralığın bütün hikâyesini anlatmazlar, fakat anlattıkları kısım, kaynağın yerinde durmasının o kaynaktan doğan gelir üzerindeki hakkın da halkta kaldığı anlamına gelmediğidir. Ambarın kilidini bekleyen göz ise, kilit de ambar da yerinde dururken ambardan doğan hakkın başka defterlere yazıldığını görmedikçe, her yeni yolsuzluk haberinde fukaralığın sırrını çözdüğünü sanmaya devam eder.



Yorumlar