Kongre Salonundan Rafa...
“Gösteri, bir imgeler toplamı değil, imgelerin aracılık ettiği insanlar arasındaki toplumsal bir ilişkidir.” Guy Debord, Gösteri Toplumu, 4. Tez
Bir partinin “solun lüks mağazası”, bir başkasının “sağın lüks modaevi” olduğu söylendiğinde söz çoğu zaman esprili bir tespit olarak karşılanır. Kimin kastedildiği anlaşılır, itiraz eden çıkarsa cevap hazırdır, teşbihte hata olmaz. Oysa bu benzetmelerdeki hata, partiyi seçkinci ya da tabanından kopuk bulan eleştiride değil, partinin yerleştirildiği yerdedir. Bir siyasi partiyi lüks bir markaya benzetmek, onu raftaki ürünlerin arasına koymak, fiyatıyla, ambalajıyla ve hitap ettiği müşteri kesimiyle tanımlamak demektir. Program, örgüt, üyelik ve tarih bu kapsamın dışında kalır. Yani geriye seçilmeyi bekleyen bir mal kalır. Benzetme bu yüzden masum bir mecaz değildir. Bir partiyi rafa koyan bu dil, onu önce konuşmada, sonra siyasette metaya çevirir.
Ne var ki bu dil kendiliğinden doğmamıştır. Partilerin seçim propagandasını reklam ajanslarına hazırlatması Türkiye’de yeni de değildir. İlk örnek olarak 1977 seçimleri anlatılır, o yıl bir parti kampanyasını bir reklam ajansına emanet etmiştir. Ancak reklamın siyasete girmesi başka, siyasetin reklamın ölçüleriyle tartılmaya başlaması başkadır. Bu ölçüler siyasete, reklam ve sosyal medya endüstrisinin neoliberal düzene eklemlendiği yıllarda yerleşmiştir.
Artık kampanyalar ajanslara ısmarlanıyor, liderin görünüşü, mitingin düzeni, afişin rengi “hedef kitle” araştırmalarıyla tartılıyor, parti yönetimleri “marka değeri”, “algı” ve “etkileşim” sözcükleriyle konuşuyor. Aynı sözlük gündelik siyaset diline de taşınıyor. Seçim yaklaştığında adaylar “vitrine çıkarılıyor”, bazı iller bir partinin “oy deposu” diye anılıyor. Vitrin mağazanın, depo stok hesabının dilinden geliyor. Piyasanın ölçüleri artık ekonominin sınırında durmuyor, siyasal kararların ve siyasal başarının da ölçüsü haline geliyor. Foucault, 1979'da Collège de France’ta verdiği derslerde Chicago Okulu’nun “insan sermayesi” kuramını incelerken, bu genişlemenin insana ne yaptığını gösterir. Eski iktisadın insanı pazarda mal değiş tokuş eden biri olduğunu anlatır. Neoliberal akılda ise insan kendi kendisinin girişimcisidir; eğitimini, sağlığını, evliliğini bile bir yatırım gibi hesaplar. Ona göre tüketen insan bile bir üreticidir, kendi memnuniyetini üretir. Bu hesabın siyasete uzanması için bir adım yeter. Bir partiyi lüks markaya benzeten espri de bu aklın ne kadar içselleştirildiğini gösterir.
Marks meta fetişizmini anlatırken, üreticiler arasındaki toplumsal ilişkinin mallar arasındaki bir ilişki gibi göründüğünü söyler. Rafta yan yana duran ürünler fiyatlarıyla karşılaştırılır, onları üreten emek ve o emeğin koşulları bu karşılaştırmada görünmezdir. Siyasi parti markaya benzetildiğinde de benzer bir yer değiştirme yaşanır. Partiyi emekleriyle var eden üyeler, kongrelerde verilen mücadele, kaybedilen oylamalar, uğruna bedel ödenmiş programlar etiketin arkasında kaybolur. Üye müşteriye, seçmen alıcıya dönüşür. Kalıbını beğenmediği ayakkabı markasını bırakan müşteri, raftaki başka bir çifte uzanır, ama fabrikada kalıbın değişmesi için söz alamaz. Üye ise aidat öder, delege seçer, beğenmediği karar hakkında toplantıda yüksek sesle konuşur, kaybettiğinde de o kararı örgüt içinde yeniden tartışmaya açmak için çalışır.
Seçmenin oyu da bir alışveriş kararına benzemez. Alışveriş yalnızca alanın evini ilgilendirir, sandıktan çıkan sonuç ise o partiye oy vermeyenlerin de kirasına, ücretine, çocuğunun okuluna dokunur. Marka dili bireysel alışveriş ile ortak hayat hakkında verilen karar arasındaki bu farkı siler ve siyasal katılımı sandıkta mühür basmaya ya da ekranda beğeni tuşuna dokunmaya indirger.
Üstelik bu dil yalnızca dışarıdan dayatılmakla kalmaz, içeriden de beslenir. Vitrinde olmayı başarı sayan, görünürlüğü siyasal gücün kendisi sanan parti anlayışları bu dönüşüme su taşır. Bir mitingde ne söylendiğinden çok mitingin kaç kez izlendiği konuşulur, bir açıklamanın içeriğinden önce gündem olup olmadığı sorulur, takipçi sayısı örgüt gücünün göstergesi gibi sunulur. Aday belirlenirken kimin hangi programı savunduğu değil, kimin “satacağı” tartışılır. Seçim yenilgisinden sonra programın neden karşılık bulmadığı yerine iletişim stratejisinin neden tutmadığı konuşulur. Bu anlayış için siyaset, ürünü doğru ambalajlayıp doğru rafa koymaktan ibarettir. Bu gözle bakan bir parti yönetimi için partinin lüks bir markaya benzetilmesi bir eleştiri değil, iltifattır; ne de olsa bu benzetme tanınmış olmanın kanıtı sayılır. Oysa görünürlük, bir partinin toplumda neyi değiştirdiğini değil, yalnızca ne kadar göründüğünü ölçer. Ekrandaki parlaklıkla sokaktaki örgütlülüğü birbirine karıştıran bir parti, kongresinde de adayları ve programları izlenme sayısına, takipçi miktarına ve anket puanına göre tartmaya başlar.
Kongre salonu ile raf arasındaki fark burada açıkça görünür, kongre salonu, kararların tartışılarak ve oylanarak alındığı yerdir. Orada kaybeden de söz alır ve en güçlü isim bile kaybedebilir. 1972 baharında, otuz yılı aşkın süredir genel başkanlık yapan İsmet İnönü olağanüstü kurultayda delegelerin desteğini kaybetmiş (rakibine kaptırmış) ve görevinden çekilmiştir. Partinin yönünü o gün ekrandaki görüntü değil, salondaki oylar belirlemiştir. Kimin ne söylediği, kimin neden kaybettiği de partinin tarihine o salonda yazılmıştır.
Hâlbuki rafta yalnızca etiket görünür. Bir parti markaya dönüştüğünde kuruluş yılı, simgesi ve renkleri öne çıkar; terk edilen programlar, tutulmayan sözler ve kaybedilen kongreler etikette yer almaz. Bir partiye hesap sorulabilmesi ise tam da etikette görünmeyen bu geçmişe bakılabilmesine bağlıdır. Etiket, partinin geçmişini bir övünç belgesi gibi sunar; o geçmiş ise bugünkü yöneticilerin ve parti kadrolarının önüne “o programı neden bıraktınız, o sözü neden tutmadınız” sorularını koyar.
Bir partiye marka diyen dil, kapitalizmin siyasetten beklediğini gündelik konuşmanın içinden gerçekleştirir ve toplumu dönüştürmek için kurulmuş örgütleri toplumun beğenisine sunulmuş ürünlere dönüştürür. Piyasa ile parti, karar verme hakkını birbirinin tam tersi bir ilkeyle dağıtır. Piyasada herkesin sesi cüzdanı kadardır, çok satın alan çok belirler. Partide ise üyeden delegeye, delegeden kurultaya uzanan zincirde her üyenin tek bir oyu vardır ve en yoksul üyenin oyu en varlıklı olanınkiyle aynı ağırlığı taşır. Bir siyasi partiyi markadan ayıran da bu eşitlik üzerine kurulmuş karar zinciri ve o zincirin başında oturanların üyelerine, seçmenlerine ve kendi tarihlerine karşı hesap vermek zorunda olmasıdır. Kendi memnuniyetinin girişimcisi olmaya alıştırılmış bir yurttaş ise partisinden ancak bir tüketicinin isteyebileceğini ister, değişim ya da iade. Kararların alındığı masada eşit bir oy istemek müşterinin sözlüğünde bulunmaz.



Yorumlar