top of page

ÖMER FARUK ELBEK 

Şema Yeni Hüküm Eski

Yazarın fotoğrafı: Ömer Faruk Elbek
Ömer Faruk Elbek
27 Eyl
6 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 4 Kas

Yıllarca merkezi iktidarla çekişerek kendini tanımlamış bir belediyenin siyasal yönü tersine döndüğünde, binanın gündelik işleyişi ilk günlerde olduğu gibi sürebilir. Aynı memurların aynı odalarda aynı dosyaları açmayı sürdürmesi, yeni dönemde görev dağılımının da korunacağı anlamına gelmez. Görevlerin yeniden dağıtılması gündeme geldiğinde, personelin geçmiş çalışmalarını kimin, hangi ölçütlerle değerlendireceği sorusu ortaya çıkar. Personelin geçmişinin kim tarafından ve hangi sözcüklerle anlatılacağı, bu belirsizliğin bir parçasıdır. Mesele yalnızca eski siyasal çizgiyle özdeşleşmiş çalışanları ilgilendirmez. Dün amirine mesleki gerekçelerle karşı çıkmış bir çalışan da geleceği hakkındaki ilk görüşün, itiraz ettiği kişi tarafından verilmesinden tedirginlik duyabilir.


Personelin geleceğine ilişkin bu belirsizlik, kaynakların hangi işlere yöneltileceği kararıyla birlikte somutlaşır. Merkezi idareyle kurulan yeni ilişki, bekleyen projelerin ve kredi süreçlerinin hızlanacağı beklentisini doğurabilir. Bütçe öncelikleri, belediye şirketlerinin üstleneceği işler ve dairelere ayrılacak ödenekler bu beklentiye göre yeniden düzenlenebilir. Yeniden yapılandırma, kaynak tahsisi üzerinden kurumun görev dağılımına da uzanır. Ne var ki bir işe ödenek ayırmak, o işi yürütecek kapasitenin hazır olduğu anlamına da gelmez. Yeni sorumluluk yüklenen birimin iş yükü, elindeki uzmanlık ve süren görevleri bilinmeden yapılan dağılım, bütçede çözülmüş görünen sorunu sahaya taşıyabilir.


Kapasitenin nerede olduğunu anlamak, birimlerin adlarını ve bağlılıklarını değiştiren reorganizasyonun (yeniden örgütlenmenin) da başlangıç noktasıdır. Bir şubede bekleyen dosya, yalnızca o dosyayı elinde tutan çalışanın yetersizliği üzerinden değerlendirilemez. Gecikme eksik bilgiden, birbirini tutmayan talimatlardan ya da başka bir makamda bekleyen karardan doğmuş olabilir. Bu durumda çalışanın yerini değiştirmek, dosyanın neden beklediğini açıklamaz. Aynı ayrım bir şube kaldırılırken de korunmalıdır. İşin yeniden düzenlenmesiyle kişinin yeterliliğinin değerlendirilmesi birbirine karıştığında, görev değişikliğinin hizmet ihtiyacından mı kaynaklandığı, yoksa geçmişte amirinin bir kararına itiraz etmiş çalışanı başka bir göreve göndermek için mi yapıldığı anlaşılamaz.


Bu ayrımı yapacak bilgi için mevcut yöneticilere başvurulabilir. Mevcut yönetici kadrolar hali hazırda dosyaların geçmişini, görev dağılımının nasıl oluştuğunu, kimin hangi işi yürüttüğünü anlatabilirler. Fakat anlattıkları geçmişin oluşmasında kendi payları da vardır. İşi aksattığı söylenen bir memurun neden yıllarca aynı görevde tutulduğu sorusu, memurun çalışmasıyla birlikte onu orada tutan kararı da masaya getirir. Personel hakkında görüş bildiren yönetici, aynı anda kendi idaresinin hesabını vermektedir. Yeni yönetim yalnızca bu görüşe itibar ederse, hesabın nerede başlayıp nerede biteceğini de hesabı verene bırakmış olur.


Usulsüz gördüğü bir yazıya paraf atmayan çalışanın durumunda bu ilişki daha açık izlenebilir. İtiraz ettiği işlemi uygun bulan amir, çalışanın yeni görevine esas olacak değerlendirmeyi de hazırlayacaksa, kendi kararına yöneltilmiş bir itiraz hakkında hüküm verecektir. Çalışanın gerekçesi incelenmeden davranışı “uyumsuzluk” diye kayda geçebilir. Yeni yönetim, çalışanın mesleki gerekçesini incelemeden amirinin değerlendirmesini esas aldığında, personel hakkında edindiği bilgiye yöneticinin kendi kararını savunma biçimi de karışır. Dosyanın geçmişini açıklayan bu anlatım, ancak yazışmalar ve çalışanın itiraz gerekçesiyle birlikte incelendiğinde değerlendirmeye dayanak sağlayabilir. Böylece amirin açıklaması, çalışan hakkında verilecek hükmü tek başına belirlemek yerine, kendi kararının da sorgulandığı incelemenin bir parçası hâline gelir.


Bu yetkinin sınırlandırılması, eski yöneticinin yeni dönemdeki konumunu koruma çabası bakımından da önem taşır. Geçmişteki görevlendirmelerini savunmak isteyen bir amir kendi ekibinin aksaklıklarını örtebilir; yeni siyasal iradeye yakınlaşmak isteyen bir başkası kendi kararlarının sonuçlarını alt kademelere yükleyebilir. Bunlara yeni çevrenin kadro talepleri eklendiğinde, bir çalışanın yerinde tutulmasıyla başka bir görevin belirli bir isme açılması aynı görüşmenin konusu hâline gelebilir. Dar grupçuluk, böyle bir pazarlıkta görevlerin çevreler arasında paylaşılmasıyla ortaya çıkar. Pazarlığın açıkça yapılması da gerekmez. Aynı kararları birlikte almış yöneticilerin görüşleri bağımsız bir incelemeden geçirilmeden birbirini doğruluyorsa, ortak sorumluluk taşıyan bir çevrenin kanaati kurumsal değerlendirme olarak sunulabilir. Bu çevrenin dışında kalan çalışan için yapılan işi belgelemekle etkili bir kişinin desteğini aramak arasındaki fark, değerlendirme ölçütleri açıklanmadıkça belirsiz kalır.


Şeffaflığın panzehir olabilmesi, bu kapalı ilişkileri kararın verildiği yerde görünür kılmasına bağlıdır. Hangi görevin neden değiştiği, o görev için hangi yeterliliklerin arandığı ve değerlendirmeyi kimin yaptığı süreç başlamadan önce bilinmelidir. Önce kişi belirlenip ona göre görev tanımı yazılıyorsa, sonucun ilan edilmesi seçimin nasıl yapıldığını açıklamaya yetmez. Değerlendiricinin çalışanla ilişkisi de incelemenin konusudur. Bunun için personelin özel bilgilerinin herkesin önüne serilmesi gerekmez. Ölçütler, takvim ve karar yetkileri ortak bilgi olmalı; çalışanın kendi dosyasına erişmesi ise bireysel bir güvence olarak korunmalıdır. Hakkındaki nitelemenin hangi olaya dayandığını gören çalışan, o olayı açıklayabilir. Yönetimin de bu açıklamayı neden kabul ettiğini ya da reddettiğini göstermesi gerekir. Çalışanın açıklaması kendi değerlendirme kaydını düzeltebilir; ancak görev yaptığı birimin neden birleştirildiği, hangi işlerin başka birime aktarıldığı ve iş yükünün nasıl dağıtıldığı bu dosyanın dışında kalır. Bu kararlar da çalışma koşullarını belirlediği için, çalışanın söz hakkı yalnızca hakkında yazılanlara cevap vermekle sınırlanamaz.


Örgütsel kararda söz hakkı, kararın sonucunu anlatan bilgilendirme toplantısından önce başlar. Birleştirilecek birimlerde çalışanlar önerilen dağılımın hangi işi aksatacağını kayıtlarla gösterebiliyorsa, bu bilgi taslak hâlâ değiştirilebilirken görüşülmelidir. ILO’nun 151 sayılı Sözleşmesi’nin 7. maddesi, kamu çalışanlarının çalışma koşullarının belirlenmesinde kamu makamlarıyla çalışan örgütleri arasında müzakere mekanizmalarının ya da temsilcilerin katılımını sağlayacak başka yöntemlerin geliştirilmesini öngörür. Görevlerin, iş yükünün ve çalışma yerinin değişmesi, yeniden örgütlenmenin bu katılıma açılması gereken boyutunu oluşturur.


Danimarka’nın Lyngby-Taarbæk Belediyesinde, yönetimle çalışan temsilcilerini ortak kurullarda buluşturan MED adlı katılım düzeni, örgütsel değişikliklerin karar alınmadan önce görüşülmesini öngörür. Yönetimle çalışan temsilcilerini bir araya getiren kurula, büyük örgütsel değişiklik önerisinin ve gerekçesinin mümkün olan en erken aşamada iletilmesi öngörülür. Değişikliğin personel ihtiyacı, beceri geliştirme ve işin düzenlenişi üzerindeki sonuçlarının kurula sunulması, çalışan görüşlerinin siyasal kararın dayanakları arasına katılması gerekir. Çalışan tarafı ayrıca değişiklikten etkilenen personel grubundan bir temsilcinin görüşmeye katılmasını talep edebilir. Böylece görüşülen işi yapanların bilgisinin masaya ulaşacağı bir yol tanımlanır. Bu usulün yeniden örgütlenme tartışmasına taşınabilecek yönü, çalışanların iş yüküne ilişkin itirazlarının karar verilmeden önce karşılanmasıdır. Temsilciler bir birimin görevleri artırılırken personelinin azaltıldığını gösteriyorsa, yönetimin bu çelişkiye cevap vermesi gerekir. Öneri reddedilebilir, ama reddin dayanağı görünür olmalıdır. İstişareyi bir onay töreninden ayıran, her talebin kabul edilmesi değil, talebin karara etki edebilmesi ve sonucunun izlenebilmesidir.


Yönetimin yalnızca kendi tercihlerini onaylayan temsilcilerle görüşmesi, bu etkiyi sınırlar. ILO’nun 151 sayılı Sözleşmesi’nin 5. maddesi, çalışan örgütlerinin kamu makamlarından bağımsızlığını ve müdahaleye karşı korunmasını düzenler; örgütleri kamu makamlarının denetimine sokmayı amaçlayan destekleri de müdahale kapsamında ele alır. Ancak yönetimden bağımsız olmak, temsilin kendi içinde dar grupçuluktan arınmış olduğunu göstermez. Görüşmeler ortak değerlendirme ölçütleri yerine belirli isimlerin görevlerini korumaya kayarsa, diğer çalışanların itirazları ortak bir talep olmaktan çıkar ve kimin desteğini bulabildiklerine göre sıralanır. Arkası sağlam bir çalışanın dosyası yeniden açılırken aynı durumdaki iş arkadaşının dilekçesi çekmecede bekliyorsa, çalışan temsilcileri herkesin değil, yalnızca kendilerine yakın olanların sözcülüğünü yapar.


Eşit usul, kimsenin görevinin değişmeyeceği anlamına da gelmez. Hizmet ihtiyacıyla çalışanların bilgisi arasında yeni bir eşleştirme yapılması gerekebilir. Görev değişikliği kararlaştırıldığında ise devam eden işlerin yeni sorumluya nasıl aktarılacağı da belirlenmelidir. Devir, atama yazısıyla tamamlanmış sayılamaz. Süren dosyaların hangi aşamada olduğu, hangi kararların kimde beklediği ve yeni sorumlunun neyi bilmesi gerektiği aktarılmadıkça, işin yürütülmesi eski yöneticinin açıklamalarına bağımlı kalabilir. Kurumsal hafızayı korumak, bilgiyi bu aracılıktan bağımsız erişilebilir kılmayı gerektirir. Böyle bir devir, geçmiş kararların incelenebilmesinin de koşuludur.


Islahat ya da reformun (işleyişin iyileştirilmesi ve yenilenmesinin) bu incelemeyi kapsaması gerekir. Paraf atmadığı için başka bir birime gönderilen çalışanın dosyası kapanırken itiraz ettiği işlem incelenmeden kalıyorsa, sorun çözümlenmiş olmaz. İtiraz haklı bulunursa işlemle birlikte personel kaydının da düzeltilmesi; dayanaksız bulunursa bunun gerekçesinin gösterilmesi gerekir. Çalışanın uzaklaştırılmasıyla anlaşmazlığın görünmez hâle gelmesi, uygulamanın düzeltildiği anlamına gelmez.


Hangi işlemin korunacağı sorusu, debürokratizasyonun (bürokratik işlemlerin azaltılması ve sadeleştirilmesinin) sınırını da çizer. Eski kadrolara güvenmeyen yönetim her dosyaya kendi görevlendirdiği kişinin onayını eklediğinde, sadeleştirme vaadi yeni bir bekleme halkası doğurur. Kararının nasıl değerlendirileceğini kestiremeyen çalışan da yazılı talimat gelene kadar imza atmamaya yönelebilir. Gecikmeyi gidermek için hangi makamın neye karar verdiğini, hangi kontrolün aynı incelemeyi ikinci kez yaptığını belirlemek gerekir. Mesleki gerekçeyle durdurulan işlemle sorumluluğu yukarı aktarmak için bekletilen işlem aynı başlık altında “gereksiz bürokrasi” sayıldığında, kaldırılması gereken engelle korunması gereken denetim birbirinden ayırt edilemez.


Mesleki denetimle gereksiz bekletme arasındaki ayrımın nasıl yapıldığı, yeni yönetimin çalışma kültüründen ne beklediğini de gösterir. Hizmet önceliklerine göre görevlerin düzenlenmesi, personelden siyasal bağlılık beklenmesine dönüşmemelidir. Aynı gerekçeyle itiraz eden çalışan, dün eski yönetimin işlemine karşı çıktığında sorumlu, bugün yeni yönetiminkine karşı çıktığında uyumsuz sayılıyorsa ölçünün kendisi yerinde durmaktadır. Çalışan için dönüşüm, kurumun itirazını kime yönelirse yönelsin aynı ölçüyle tarttığını gördüğü gün başlar.


Bu güvencenin son halkası, hatalı kararların değiştirilebilmesidir. Ölçütlerin açıklanması, çalışanın dinlenmesi ve gerekçenin yazılması gereklidir; fakat yanlışlığı gösterilen hüküm aynı ellerde yeniden onaylanıyorsa süreç yalnızca daha kalın bir dosya üretir. İtirazı inceleyen merci, ilk değerlendirmenin dayanaklarını araştırabilmeli ve yetkisi içinde kararı düzeltebilmelidir. Çalışanın açıklaması haklı bulunduğunda bu sonuç görevine esas olacak kayda da işlemelidir. Dinlenmiş olmak, eski hükmün sonuçlarından korunmaya tek başına yetmez.


Siyasal geçişin ardından eski yöneticilerin yerinde kalması kadar, onlar tarafından hazırlanmış değerlendirmelerin nasıl kullanılacağı da önemlidir. Yöneticisi değişen bir çalışanın dosyasındaki hüküm değişmeden yeni yönetime taşınabilir. Çalışanın dosyasına düşülen "uyumsuz" notunun neye dayandığı yeni şemada yeri belirlenmeden önce yazılı olarak gösterilebiliyor, kendisi bu gerekçeye cevap verebiliyor ve haklı çıktığında not dosyasından silinebiliyorsa, değişim onun çalışma hayatına da ulaşmış olur. O not dosyada olduğu gibi duruyorsa, yapılandırmanın bütçesi, organizasyon şeması ne kadar yenilenmiş olursa olsun, kurum siyasal geçişin bir süreliğine askıya aldığı yetkiyi yeni bir adla geri çağırmıştır. Reform diye sunulan şey de eski teraziyi yeni bir masaya kurmaktan öteye geçmeyen bir restorasyon olarak kalmıştır. Yani, teraziyi tutan el değişmiştir; çalışanın hangi ağırlıkla tartıldığına hâlâ eski karar vermiştir.

 
 
 

Yorumlar


bottom of page